Denis Auguste Duchêne (23 september 1862–9 juni 1950) was een Franse generaal uit de Eerste Wereldoorlog. Hij commandeerde het Tiende Leger (1916–1917) en het Zesde Leger (1917–1918). In mei 1918 werd zijn verdediging op de Chemin des Dames doorbroken tijdens de Derde Slag om de Aisne, waarna hij zijn legercommando verloor.
Vroege leven en opleiding
Saint-Cyr en vroege loopbaan
Duchêne werd geboren in Juzennecourt (Haute-Marne). Op 28 oktober 1881 trad hij toe tot de École spéciale militaire de Saint-Cyr, de Franse officiersschool. Na het afronden van de opleiding in 1883 begon hij als sous-lieutenant bij de infanterie. Zijn loopbaan kende vervolgens afwisseling tussen functies bij troepen in Frankrijk, uitzendingen overzee en posten die voorbereidden op stafwerk. Die combinatie van praktijkervaring en scholing vormde later de basis voor plaatsingen bij hogere eenheden.
Koloniale inzet in Tonkin
In 1886 en 1887 diende Duchêne in Frans Indochina tijdens de Tonkin-campagne. Hij was toen luitenant bij het 4e regiment Tirailleurs tonkinois, een eenheid van lokale schutterstroepen onder Franse leiding. De inzet bestond uit beveiliging van posten en routes en het ondersteunen van het koloniale bestuur. In het Franse leger werden dergelijke expedities in de administratie vastgelegd en vaak gevolgd door specifieke herdenkings- en koloniale onderscheidingen, als erkenning voor langdurige overzeese dienst.
Stafopleiding en opklimming tot kolonel
Op 11 oktober 1892 werd Duchêne kapitein. Daarna volgde hij de École supérieure de guerre, die officieren opleidde voor functies binnen de generale staf. In de jaren daarna bekleedde hij zowel commandantenfuncties in infanterieregimenten als stafposten bij divisies en legerkorpsen. Hij werd bataljonscommandant op 16 maart 1901 en luitenant-kolonel op 25 december 1908. In 1912 volgde bevordering tot kolonel en het bevel over het 69e infanterieregiment. Vanaf 23 maart 1914 was hij stafchef van het XXe Legerkorps onder Ferdinand Foch.
Deelname aan de Eerste Wereldoorlog
1914: Morhange, Nancy en de weg naar generaal
Bij het uitbreken van de oorlog opereerde Duchêne als stafchef van het XXe Legerkorps. In augustus 1914 raakte het korps betrokken bij de Slag om de Grenzen en de terugtocht na de nederlaag bij Morhange. In september 1914 droeg het korps bij aan de verdediging van het Grand-Couronné bij Nancy. Bronnen melden ook spanningen binnen de legerleiding, waarbij zijn directe toon tot misverstanden kon leiden. Een aangehaalde uitspraak is: “Zeg tegen generaal Anthoine dat ik van niemand opmerkingen hoef te ontvangen, en al helemaal niet van hem.”
Overgang naar divisie- en korpscommando (1914–1916)
Na zijn bevordering werd Duchêne stafchef van het Tweede Leger en kreeg hij een eigen troepencommando. Van 16 november 1914 tot 8 maart 1915 voerde hij het bevel over de 42e infanteriedivisie, eerst in Vlaanderen en later in de Argonne. Op 9 maart 1915 kreeg hij het commando over het 32e Legerkorps en op 12 maart 1915 werd hij benoemd tot général de division op tijdelijke basis. In dezelfde periode is beschreven dat hij zeer kritisch stond tegenover vroege luchtverkenning; in één geval dreigde hij een piloot met een krijgsraad na een rapport over Duitse troepenbewegingen.
Verdun, de Somme en verlies in de familie
In 1915 en 1916 leidde Duchêne een legerkorps dat op meerdere momenten aan zware frontgevechten deelnam. Het korps werd ingezet in het Verdun-gebied en verplaatste later naar het Sommefront, waar het in oktober 1916 deelnam aan gevechten in de omgeving van Péronne. Het jaar 1916 bracht ook een persoonlijk verlies: zijn zoon Jean, kapitein van mitrailleurs bij het 411e infanterieregiment, sneuvelde op 28 juni 1916 bij Côte 304. Côte 304 werd binnen het Franse leger een vaste aanduiding voor de intensiteit van de Verdun-gevechten.
Tiende Leger: verantwoordelijkheid op legerniveau (1916–1917)
Op 27 december 1916 werd Duchêne benoemd tot commandant van het Tiende Leger. Een legercommando betekende leiding over meerdere korpsen, artilleriegroepen, genie-eenheden en logistiek. In 1917 speelde het Tiende Leger een rol in de operaties rond de Aisne: eerst als reserve en later in ondersteuning van andere Franse legers in dezelfde sector. In deze periode werd Duchêne commandeur in het Legioen van Eer. Zijn bevel over het Tiende Leger duurde tot december 1917, waarna hij werd verplaatst naar een geallieerde inzet buiten Frankrijk.
Italië 1917 en terugkeer naar Frankrijk
In het najaar van 1917 werd het Tiende Leger per spoor naar Italië verplaatst. De verplaatsing maakte deel uit van geallieerde steun na de nederlaag van Italië bij Caporetto en de stabilisatie aan de Piave. Franse eenheden moesten daarbij worden ingepast in een coalitiefront met verschillende bevelstructuren. Eind 1917 keerde Duchêne terug naar Frankrijk om een nieuw commando op zich te nemen. Dat betrof een sector die in 1918 door de Duitse voorjaarsaanvallen opnieuw van groot operationeel belang zou worden.
Zesde Leger en de Chemin des Dames (december 1917)
Op 11 december 1917 nam Duchêne het bevel over het Zesde Leger. Het leger verdedigde de Chemin des Dames-rug tussen de rivieren Aisne en Ailette. Het gebied had sinds 1917 een zware reputatie door eerdere offensieven met hoge verliezen en spanningen in de troepen. Begin 1918 gold de sector binnen de Franse planning als relatief rustig. Daarom werden er ook uitgeputte divisies ondergebracht en lag er een deel van het Britse IX Corps om te herstellen. Daardoor bestond de verdediging uit een mix van ervaren en uitgeputte formaties.
Verdediging in diepte versus frontconcentratie
Opperbevelhebber Philippe Pétain vaardigde eind 1917 instructies uit die uitgingen van verdediging in diepte: meerdere posities achter elkaar, met reserves en het zwaartepunt niet in de voorste loopgraven maar in een tweede stelling en steunpunten verder naar achteren. Duchêne wees deze benadering in zijn sector af, omdat hij meende dat de Chemin des Dames dan bij een aanval snel verloren zou gaan. Op 20 mei 1918 instrueerde hij zijn troepen daarom om de strijd vooral in de voorste lijn vol te houden.
27 mei 1918: begin van de Derde Slag om de Aisne
In de nacht van 27 mei 1918 openden de Duitsers hun aanval in de Aisne-sector, de Blücher-Yorck-fase van het voorjaarsprogramma. Rond 01.00 uur begon een zwaar artilleriebombardement met meer dan 4.000 stukken geschut en veel mijnenwerpers, gericht op stellingen, commandoposten en artillerieopstellingen. Omstreeks 03.40 uur volgde de infanterieaanval van ongeveer twintig Duitse divisies, ondersteund door rook en stoottroepentactieken. Door verrassing en geconcentreerd vuur werd de eerste Franse verdediging snel ontwricht.
Doorbraak, bruggen en ontheffing van het commando
In de vroege ochtend stuurde Duchêne versterkingen naar voren, waaronder elf bataljons, maar veel daarvan raakten tijdens de verplaatsing onder vuur en kwamen in zones terecht waar Duitse stoottroepen al waren doorgedrongen. Binnen enkele uren gingen delen van de Chemin des Dames verloren. Pogingen om bruggen over de Aisne te vernietigen kwamen laat op gang, waardoor belangrijke overgangen in Duitse handen vielen. De Duitse legers namen in drie dagen ongeveer 19 kilometer terrein, waardoor Parijs binnen bereik kwam. Op 9 juni 1918 werd Duchêne door premier Georges Clemenceau van zijn commando ontheven; op 10 juni volgde generaal Jean Degoutte hem op.
Interbellum: onderzoek, korpscommando’s en binnenlandse inzet
Beschikbaarheid en onderzoek na 1918
Na zijn ontslag als legercommandant bleef Duchêne formeel in dienst. Op 12 september 1918 werd hij in disponibiliteit geplaatst en betrokken bij onderzoek naar de gebeurtenissen van mei 1918. In die context keek men naar de inrichting van de stellingen, de positie van artillerie, het gebruik van reserves en het verlies van verbindingen en bruggen. De discussie ging niet alleen over individuele bevelen, maar ook over de vraag hoe de Franse defensiedoctrine in de praktijk was uitgevoerd. Zijn loopbaan eindigde daarmee niet, maar werd wel sterk beïnvloed door de nasleep van 1918.
Nieuwe bevelen en erkenning in 1920
Op 27 maart 1920 kreeg Duchêne opnieuw een commando, de 19e infanteriedivisie in Rennes. Op 16 juni 1920 volgde zijn verheffing tot groot officier in het Legioen van Eer. Vervolgens voerde hij achtereenvolgens het bevel over het XIIIe en het IIIe Legerkorps. In vredestijd richtten korpsen zich op opleiding, mobilisatieplanning en de coördinatie van divisies binnen een vaste regio. Daarmee bleef hij tot het midden van de jaren twintig betrokken bij de organisatie van het Franse leger in de periode van heropbouw.
Le Havre 1922 en overgang naar de reserve
In augustus 1922 werd Duchêne ingezet bij de ordehandhaving rond stakingen in Le Havre, waaronder acties in de metaalindustrie. Samen met prefect Lallemand coördineerde hij militaire maatregelen die het burgerlijk gezag ondersteunden. Dergelijke inzet was uitzonderlijk, maar paste binnen de Franse praktijk dat het leger, onder politieke verantwoordelijkheid, kon worden ingezet wanneer lokale middelen tekortschoten. Op 23 september 1924 werd Duchêne in de reserve geplaatst. Daarmee eindigde zijn actieve loopbaan.
Na de oorlog
Overlijden en begrafenis
Na zijn pensionering woonde Duchêne in Bihorel, in het departement dat toen Seine-Inférieure heette en later werd hernoemd tot Seine-Maritime. Hij overleed daar op 9 juni 1950. In naslagwerken wordt vermeld dat hij werd bijgezet in de Cathédrale Saint-Louis-des-Invalides in Parijs, een locatie die is verbonden met Franse militaire tradities en staatsherdenkingen. De combinatie van een omstreden episode in 1918 en een begrafenis in een nationale militaire context laat zien dat zijn loopbaan in administratieve zin als die van een hoge officier werd afgesloten.
Historische beoordeling en beeldvorming
In de literatuur verschijnt Duchêne vooral in relatie tot mei 1918. Analyses leggen doorgaans nadruk op een sterke bezetting van de frontlijn tegen Pétains instructies in, artillerie die door voorbereid vuur op vaste posities werd getroffen, reserves die snel in tegenaanvallen werden verbruikt en het verlies van bruggen over de Aisne. Ook zijn leiderschapsstijl komt terug in memoires: hij wordt beschreven als hard en soms confronterend in de omgang met collega’s en ondergeschikten. Die beeldvorming sluit aan bij eerdere fricties die in bronnen rond 1914 worden genoemd.
Militaire Rangen
Duchêne begon als sous-lieutenant in 1883 na Saint-Cyr. Hij werd kapitein op 11 oktober 1892 en volgde daarna de École supérieure de guerre, wat toegang gaf tot stafposities. In het begin van de twintigste eeuw zette hij zijn opklimming voort: bataljonscommandant op 16 maart 1901, luitenant-kolonel op 25 december 1908 en kolonel in 1912. Als kolonel voerde hij het bevel over het 69e infanterieregiment. Op 23 maart 1914 werd hij stafchef van het XXe Legerkorps.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Duchêne général de brigade op 27 oktober 1914 en général de division op tijdelijke basis op 12 maart 1915. In die rang kreeg hij commando’s op oplopend niveau: divisie, legerkorps, en later het Tiende en het Zesde Leger. Zijn legercommando eindigde in juni 1918, maar hij bleef daarna actief en kreeg in 1920 een divisiecommando. Vervolgens was hij korpscommandant van het XIIIe en het IIIe Legerkorps. Op 23 september 1924 werd hij in de reserve geplaatst, waarmee hij het actieve dienstverband beëindigde.
Onderscheidingen
Binnen de Orde van het Legioen van Eer doorliep Duchêne meerdere graden. Hij werd ridder (chevalier) op 30 december 1902. Tijdens de Eerste Wereldoorlog volgden bevorderingen binnen dezelfde orde: officier op 26 december 1914 en commandeur op 29 december 1916. Op 16 juni 1920 werd hij groot officier. De opeenvolging laat zien hoe het Franse decoratiestelsel langdurige dienst, oorlogsinzet en hogere commandoverantwoordelijkheid kan belonen met opeenvolgende graden binnen één orde.
Daarnaast ontving Duchêne onderscheidingen die samenhangen met koloniale dienst. Hij droeg de Herdenkingsmedaille van de Tonkin-expeditie, verbonden aan zijn inzet in Frans Indochina. Ook kreeg hij koloniale ridderorden: ridder in de Orde van de Draak van Annam op 6 oktober 1889 en officier in de Koninklijke Orde van Cambodja op 30 maart 1898. Dergelijke onderscheidingen werden in de late negentiende eeuw regelmatig toegekend aan militairen en bestuurders die in de protectoraten en koloniën dienden.
Conclusie
Denis Auguste Duchêne maakte carrière via de klassieke Franse route van opleiding, koloniale inzet, stafwerk en commando’s bij steeds grotere eenheden. Dat traject bracht hem van Saint-Cyr en Tonkin naar korps- en legercommando’s aan het Westfront. Zijn benoeming tot commandant van het Tiende Leger eind 1916 en zijn plaatsing bij het Zesde Leger eind 1917 tonen dat hij tot de generaals behoorde die in de laatste oorlogsjaren grote formaties aanstuurden.
Zijn naam blijft vooral verbonden aan de Derde Slag om de Aisne in mei 1918. De Duitse doorbraak op de Chemin des Dames leidde tot een snelle terugtocht en tot politieke en militaire ingrepen, waaronder zijn ontheffing door Clemenceau. In het interbellum kreeg hij opnieuw commando’s op divisie- en korpsniveau en werd hij groot officier in het Legioen van Eer. Hij was in 1922 betrokken bij binnenlandse ordehandhaving in Le Havre en ging in 1924 over naar de reserve. In de geschiedschrijving staat hij daarmee zowel voor loopbaanopklimming als voor de risico’s van doctrine en bevelvoering onder offensieve druk.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding Le Petit Journal Illustré, Public domain, via Wikimedia Commons
Tucker, Spencer C., red. (2014). World War I: The Definitive Encyclopedia and Document Collection. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 9781851099641.
Notin, Jean-Christophe (2008). Foch. Paris: Perrin. ISBN 9782262023577.
Doughty, Robert A. (2005). Pyrrhic Victory: French Strategy and Operations in the Great War. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 9780674018808.
Stevenson, David (2011). With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 9780674062269.
Pierrefeu, Jean de (2023). G.Q.G. Secteur 1: Trois ans au Grand Quartier Général. London: Legare Street Press. ISBN 9781022296077.
14-18 magazine (2001–2023). Paris: Éditions SOTECA. ISSN 1627-6612.
