Huib van Mook: Bestuurder Nederlands-Indië 1894-1965

Hubertus Johannes (Huib) van Mook (Semarang, 30 mei 1894 – L’Isle-sur-la-Sorgue, 10 mei 1965) was een Nederlands koloniaal bestuurder en minister van Koloniën. Hij speelde een rol in de bestuurlijke en politieke ontwikkelingen in Nederlands-Indië in de periode voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Van Mook stond bekend om zijn inzet voor hervormingen en zijn betrokkenheid bij onderhandelingen over de toekomstige verhoudingen tussen Nederland en Indonesië. Zijn loopbaan omvatte functies van assistent-resident tot luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, en hij werd internationaal erkend als onderhandelaar tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd.

Vroege leven en opleiding

Van Mook werd geboren in Semarang op het eiland Java. Na het behalen van het staatsexamen hbs met aanvullend Grieks en Latijn in Soerabaja in 1912, vertrok hij naar Nederland voor zijn verdere studie. Hij volgde eerst colleges aan de Universiteit van Amsterdam en stapte daarna over naar de Technische Hogeschool Delft om scheikunde te studeren. In deze periode was hij actief in het Indonesisch Verbond van Studeerenden en het Amsterdamsch Studenten Corps, waar hij in 1912 lid werd van het dispuutgezelschap V.I.V.A.T.

In 1916 koos Van Mook voor de studie Indologie aan de Rijksuniversiteit Leiden. Hij werd er beïnvloed door hoogleraren als Christiaan Snouck Hurgronje en Cornelis van Vollenhoven. Na zijn afstuderen in 1918 keerde hij terug naar Nederlands-Indië en begon zijn loopbaan in het koloniale bestuur.

Deelname aan de Eerste Wereldoorlog

Nederland bleef tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal, maar Van Mook meldde zich in 1914 als vrijwilliger bij het Nederlandse leger. Zijn diensttijd speelde zich af tijdens de mobilisatie, zonder actieve gevechtshandelingen. Deze periode gaf hem ervaring met organisatie en discipline, die later in zijn bestuurlijke werk van pas kwam.

Interbellum: bestuurlijke opbouw en hervormingen

Na zijn terugkeer in Nederlands-Indië werd Van Mook aangesteld als controleur in Semarang, verantwoordelijk voor administratieve taken en voedseldistributie. In 1921 werd hij raadsman in agrarische aangelegenheden van de sultan van Jogjakarta, Sri Hamengkoeboewono VIII. Tijdens studieverlof in Nederland in 1925 begon hij aan een promotieonderzoek over Indisch recht, dat onvoltooid bleef, maar hij publiceerde wel over agrarische hervormingen in de vorstenlanden.

In 1927 werd hij benoemd tot assistent-resident en hoofd van de politie in Batavia. Hij was medeoprichter van de ‘Stuw-groep’ in 1930, die pleitte voor hervormingen in het koloniale beleid. Als lid van de Volksraad sprak hij zich uit voor verbetering van de levensomstandigheden van de Javaanse bevolking en voor een humanere behandeling van politieke gevangenen.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

In 1938 trad Van Mook op als economisch onderhandelaar met Japan, wat leidde tot de Van Mook-Kotanu-overeenkomst. Na de aanval op Pearl Harbor en de Nederlandse oorlogsverklaring aan Japan op 8 december 1941, werd hij op 1 januari 1942 benoemd tot luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Hij probeerde samenwerking met de Verenigde Staten te versterken en levering van bestelde vliegtuigen te verkrijgen.

Toen de Japanse opmars zich versnelde, kreeg Van Mook opdracht van gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer om uit te wijken naar Australië. Op 7 maart 1942 ontkwam hij tijdens de Slag om Java per vliegtuig naar Australië. Vanuit daar reisde hij naar Londen, waar hij formeel minister van Koloniën bleef in het kabinet-Gerbrandy II, terwijl hij voorbereidingen trof voor zijn terugkeer na de Japanse capitulatie. In september 1945, na het aftreden van Tjarda van Starkenborgh, werd Van Mook de hoogste Nederlandse bestuurder in Nederlands-Indië en verantwoordelijk voor de uitvoering van de 7-decemberrede van koningin Wilhelmina over de toekomstige relatie tussen Nederland en de overzeese gebiedsdelen.

Na de oorlog

Na de Japanse capitulatie in augustus 1945 keerde Van Mook terug naar Nederlands-Indië. Op 1 november 1945 ontmoette hij vertegenwoordigers van de republikeinse regering, waaronder Soekarno, ondanks het officiële Nederlandse beleid om geen contact met hem te onderhouden. Deze ontmoeting leidde tot politieke spanningen in Den Haag. In maart 1946 stelde Van Mook voor de Republiek Indonesië de facto te erkennen als onderdeel van een federatieve staat Indonesië.

Hij nam in april 1946 deel aan de onderhandelingen met de Indonesische delegatie tijdens de Hoge Veluweconferentie. In 1947 werkte hij mee aan de vorming van de Verenigde Staten van Indonesië en aan het Akkoord van Linggadjati. Toen de uitvoering van dit akkoord stagneerde, steunde hij in augustus 1947 de eerste politionele actie, officieel Operatie Product genoemd.

In 1948 verloor Van Mook het politieke vertrouwen van meerdere partijen, waaronder KVP, VVD, CHU en delen van de PvdA. Op 12 augustus 1948 kreeg hij het verzoek een andere functie te aanvaarden. Hij diende op 11 oktober 1948 zijn ontslag in, effectief per 1 november, en droeg op 3 november 1948 het gezag over aan Louis Beel. Hiermee kwam feitelijk een einde aan zijn rol als laatste landvoogd van Nederlands-Indië.

Na zijn vertrek uit het koloniale bestuur werd Van Mook hoogleraar politieke wetenschappen aan de University of California, Berkeley (1949–1951). In 1951 trad hij in dienst van de Verenigde Naties als deskundige op het gebied van ontwikkelingsgebieden. Vanaf 1960 woonde hij in Frankrijk, waar hij in 1965 overleed.

Onderscheidingen

  • Ridder Grootkruis in de Orde van Oranje-Nassau (4 september 1947)
  • Inhuldigingsmedaille 1948 (8 juni 1949)

Conclusie

Hubertus Johannes van Mook was een invloedrijke Nederlandse bestuurder in de overgangsperiode van koloniaal bestuur naar Indonesische onafhankelijkheid. Zijn beleid werd gekenmerkt door pogingen tot hervorming en federale samenwerking, maar ook door betrokkenheid bij militaire operaties om Nederlandse posities te behouden. De combinatie van internationale druk, Indonesisch verzet en verdeeldheid binnen de Nederlandse politiek leidde tot zijn vertrek in 1948. Zijn latere werkzaamheden als hoogleraar en VN-deskundige tonen zijn blijvende betrokkenheid bij internationale en bestuurlijke vraagstukken.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: Rijksmuseum, CC0, via Wikimedia Commons
  2. Van Reybrouck, David (2020). Revolusi: Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld. Amsterdam: De Bezige Bij. ISBN 978-9-40-310462-1.
  3. Bayly, Christopher; Harper, Tim (2007). Forgotten Wars: The End of Britain’s Asian Empire. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9782-8.
  4. Cribb, R.B.; Kahin, Audrey (2004). Historical Dictionary of Indonesia. Lanham: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-4935-8.
  5. Kahin, George McTurnan (1952). Nationalism and Revolution in Indonesia. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 0-8014-9108-8.
  6. Keat Gin Ooi (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-770-2.
  7. Kahin, George McTurnan; Kahin, Audrey (2003). Southeast Asia: A Testament. London: Routledge Curzon. ISBN 0-415-29975-6.
  8. Ricklefs, M.C. (1993). A History of Modern Indonesia Since c. 1300. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2194-6.
  9. Schiller, A. Arthur (1955). The Formation of Federal Indonesia 1945-1949. The Hague: W. Van Hoeve Ltd. ISBN 978-90-258-3055-6.
  10. Spruyt, Hendrik (2005). Ending Empire: Contested Sovereignty and Territorial Partition. Ithaca: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-7264-0.
  11. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946