Georg Wilhelm König (1911–1999) was een Duitse SS-Hauptscharführer die tijdens de Tweede Wereldoorlog diende in Buchenwald en Mittelbau-Dora. Hij werkte daar als Blockführer, Kommandoführer, Rapportführer en verantwoordelijke voor het wagenpark. Na de oorlog werd hij in het Dora-proces door een Amerikaanse militaire rechtbank tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld en in 1955 vrijgelaten.
Vroege leven en opleiding
König was een zoon van de verver Wilhelm König en groeide op in Meerane in Saksen. Over zijn jeugd, schoolopleiding en eventuele beroepsopleiding vóór zijn toetreding tot de SS is in de beschikbare biografische gegevens weinig vastgelegd. Daardoor kan zijn ontwikkeling vóór 1932 slechts beperkt worden beschreven zonder informatie toe te voegen die niet door documentatie wordt ondersteund. Vaststaat dat hij in 1932, op 21-jarige leeftijd, aansluiting vond bij de SS.
Zijn latere opleiding vond voor een groot deel binnen het nationaalsocialistische SS-apparaat plaats. Tegen het einde van 1942 werd König ingezet bij een voorbereidingscompagnie in Dachau en volgde hij onderwijs aan de SS-Junkerschule in Braunschweig. Deze opleiding was bedoeld voor kaderleden binnen de SS en behandelde militaire vorming, ideologische scholing, discipline en leidinggeven. König bleef echter vooral bekend door zijn functies als onderofficier en kampfunctionaris binnen het concentratiekampsysteem.
Interbellum: toetreding tot SS en NSDAP
König trad in december 1932 toe tot de SS en kreeg SS-nummer 61.801. Zijn toetreding vond plaats enkele weken voordat Adolf Hitler op 30 januari 1933 rijkskanselier werd. De SS was toen nog kleiner dan in de latere jaren, maar ontwikkelde zich na de machtsovername snel tot een organisatie met taken op het gebied van bewaking, politie, vervolging en kampbeheer. Königs lidmaatschap begon daardoor vóór de volledige uitbreiding van het nationaalsocialistische staatsapparaat.
Op 1 mei 1933 werd König lid van de NSDAP met lidmaatschapsnummer 1.908.380. Daarmee was hij zowel politiek als organisatorisch verbonden aan het nationaalsocialistische regime. In de jaren daarna bouwde de SS haar eigen hiërarchie en opleidingsstructuur verder uit, terwijl het concentratiekampsysteem onder centrale SS-controle kwam te staan. Königs latere loopbaan in Buchenwald en Dora sloot aan op deze ontwikkeling van een beroepsmatig kamp- en bewakingsapparaat.
Over Königs werkzaamheden tussen zijn toetreding tot de SS en zijn plaatsing in Buchenwald in 1939 zijn weinig bijzonderheden gedocumenteerd. Wel blijkt uit zijn latere functies dat hij binnen de SS voldoende ervaring en opleiding had opgebouwd om leidinggevende taken in een kampstaf te krijgen. Zijn loopbaan ontwikkelde zich niet als die van een frontofficier, maar binnen de organisatorische en bewakingsstructuur van de SS. Dat onderscheid is van belang bij de beoordeling van zijn werkzaamheden tijdens de oorlog.
Deelname aan de Tweede Wereldoorlog
In september 1939 werd König overgeplaatst naar concentratiekamp Buchenwald bij Weimar. Hij maakte daar deel uit van de Kommandanturstab en werkte als Blockführer, terwijl hij ook als Kommandoführer wordt genoemd. Een Blockführer hield binnen het kamp toezicht op gevangenenblokken en voerde bevelen van de kampstaf uit. Een Kommandoführer hield toezicht op een arbeidscommando of een andere toegewezen groep gevangenen, waardoor deze functies direct verbonden waren met het dagelijkse kampregime.
König wordt daarnaast in verband gebracht met Kommando 99, het executiecommando van Buchenwald. Dit SS-commando was betrokken bij de moord op vooral Sovjet-krijgsgevangenen die naar Buchenwald waren gebracht voor executie. In biografische beschrijvingen wordt vermeld dat König aan dit commando zou hebben meegewerkt, maar zijn persoonlijke aandeel wordt niet per afzonderlijke gebeurtenis uitgewerkt. Daarom moet onderscheid worden gemaakt tussen zijn plaats binnen de betreffende SS-structuur en handelingen die individueel met documenten kunnen worden vastgesteld.
Tot het einde van 1942 werd König ook als instructeur voor bewakingspersoneel ingezet. Daarmee kreeg hij een taak die verder ging dan het toezicht op gevangenen en betrekking had op de opleiding van andere SS-bewakers. Vervolgens werd hij verbonden aan een voorbereidingscompagnie in Dachau en bezocht hij de SS-Junkerschule in Braunschweig. Deze periode laat zien dat hij binnen de SS niet alleen uitvoerende kamptaken verrichtte, maar ook werd ingezet voor opleiding en verdere kaderontwikkeling.
In 1943 werd König naar Dora overgeplaatst, waar hij als Fahrdienstleiter en Rapportführer werkzaam was. Dora ontstond aanvankelijk als een buitenkamp van Buchenwald en werd later onderdeel van het zelfstandige concentratiekampcomplex Mittelbau-Dora. Gevangenen werden er onder zeer zware omstandigheden ingezet bij ondergrondse bouw en wapenproductie, waaronder werkzaamheden die verband hielden met de V-wapens. De kampstaf organiseerde bewaking, appèls, arbeidsinzet, transport en discipline binnen dit systeem.
Als Rapportführer had König een functie die nauw samenhing met appèls, gevangenenadministratie en de uitvoering van bevelen binnen het kamp. Amerikaanse processtukken omschreven hem na de oorlog als SS-Hauptscharführer, Rapportführer in Dora en verantwoordelijke voor het wagenpark. De combinatie van deze taken plaatste hem binnen de dagelijkse organisatie van het kamp en de logistieke ondersteuning van de staf. Van september 1943 tot april 1945 maakte hij deel uit van de Kommandanturstab van Mittelbau-Dora.
In de laatste oorlogsmaanden stortte het Duitse kamp- en bestuursapparaat geleidelijk in door de geallieerde opmars. Mittelbau-Dora en de bijbehorende buitenkampen werden in het voorjaar van 1945 ontruimd, waarbij duizenden gevangenen op transport of dodenmars werden gestuurd. König bleef volgens zijn biografische gegevens tot april 1945 aan de kampstaf verbonden. In mei 1945 werd hij bij Heide in Sleeswijk-Holstein door Britse troepen krijgsgevangen gemaakt.
Na de oorlog
Na zijn gevangenneming kwam König in geallieerde hechtenis en werd zijn optreden in Mittelbau-Dora onderzocht. Hij behoorde tot de negentien verdachten in de zaak United States of America versus Kurt Andrae en anderen, die bekend werd als het Dora-hoofdproces. De zaak maakte deel uit van de Dachauer processen die door Amerikaanse militaire autoriteiten werden gevoerd tegen personeel van concentratiekampen en andere verdachten. Het proces begon op 7 augustus 1947 op het terrein van het voormalige concentratiekamp Dachau.
De aanklacht tegen de verdachten had betrekking op schendingen van het oorlogsrecht binnen het kampcomplex Nordhausen en Mittelbau-Dora. De vervolging stelde dat kampfunctionarissen deel uitmaakten van een systeem waarin gevangenen werden blootgesteld aan ondervoeding, mishandeling, marteling, dodelijke arbeidsomstandigheden en moord. König werd in de procesdocumentatie aangeduid als SS-Hauptscharführer, Rapportführer en verantwoordelijke voor het wagenpark. Hij verklaarde zich, evenals de overige hoofdverdachten, niet schuldig aan de aanklacht.
Op 30 december 1947 maakte de Amerikaanse militaire rechtbank haar uitspraken bekend. König werd schuldig bevonden en tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. Daarmee behoorde hij tot de groep verdachten die de zwaarste vrijheidsstraf kreeg; één medeverdachte, Hans Möser, kreeg de doodstraf. Andere verdachten kregen tijdelijke gevangenisstraffen of werden vrijgesproken, waardoor het proces verschillende uitkomsten kende afhankelijk van de vastgestelde verantwoordelijkheid en het beschikbare bewijsmateriaal.
König werd na zijn veroordeling opgesloten in de gevangenis voor oorlogsmisdadigers in Landsberg am Lech. Zijn levenslange straf betekende niet dat hij de rest van zijn leven gevangen bleef. Op 11 maart 1955 kwam hij vrij, minder dan acht jaar na het vonnis. Zijn vrijlating vond plaats in een periode waarin verschillende in Amerikaanse processen opgelegde straffen werden verkort en meerdere veroordeelden uit Landsberg vervroegd werden ontslagen.
Na zijn vrijlating vestigde König zich in Mannheim. Vanaf 1955 werkte hij daar bij Daimler-Benz in de motorenbouw, waarmee hij na zijn detentie terugkeerde in het burgerlijke arbeidsleven. Over zijn latere leven is weinig openbaar vastgelegd. Hij bleef in Mannheim wonen en overleed daar op 3 januari 1999, op 87-jarige leeftijd.
Militaire Rangen
König bereikte binnen de SS de rang van SS-Hauptscharführer. Deze rang behoorde tot de hogere onderofficiersrangen van de SS en moet niet zonder meer worden gelijkgesteld aan een rang binnen de reguliere Duitse Wehrmacht. In Amerikaanse processtukken werd de rang vertaald als een hogere sergeantsrang. Zijn positie gaf hem binnen de kamporganisatie voldoende gezag om toezicht-, appèl- en logistieke functies uit te oefenen.
De bekende documentatie over König noemt vooral zijn rang als SS-Hauptscharführer en zijn functies binnen Buchenwald en Mittelbau-Dora. Een volledige, stap voor stap gedocumenteerde reeks van eerdere SS-rangen wordt niet gegeven. Daarom is het niet verantwoord om aanvullende bevorderingsdata te noemen zonder afzonderlijke personeelsdossiers. Zijn loopbaan wordt het duidelijkst zichtbaar aan de hand van zijn functies als Blockführer, Kommandoführer, Rapportführer, instructeur en Fahrdienstleiter.
Onderscheidingen
In 1942 ontving König het Kriegsverdienstkreuz II. Klasse. Deze Duitse onderscheiding werd tijdens de Tweede Wereldoorlog toegekend voor verdiensten die met de oorlogsvoering samenhingen, zonder dat daarmee automatisch frontdienst werd bedoeld. De beschikbare gegevens vermelden niet op grond van welke afzonderlijke prestatie König de onderscheiding kreeg. Daarom kan alleen worden vastgesteld dat de toekenning plaatsvond tijdens zijn periode van dienst binnen het SS- en concentratiekampsysteem.
De onderscheiding moet los worden gezien van de latere strafrechtelijke beoordeling van zijn werkzaamheden in Mittelbau-Dora. Een staatsonderscheiding uit 1942 geeft informatie over de waardering die het nationaalsocialistische bestuur destijds aan zijn dienst verleende, maar zegt niets over de rechtmatigheid van het kampregime. Na de oorlog werd König door een Amerikaanse militaire rechtbank veroordeeld wegens zijn aandeel in het systeem van Mittelbau-Dora. De verschillende beoordelingen behoren daardoor tot twee geheel verschillende juridische en politieke contexten.
Conclusie
Georg Wilhelm König maakte vanaf 1932 deel uit van de SS en werd tijdens de Tweede Wereldoorlog ingezet in Buchenwald en Mittelbau-Dora. Zijn functies omvatten toezicht op gevangenen, leiding binnen de kamporganisatie, opleiding van bewakingspersoneel, appèldienst en verantwoordelijkheid voor het wagenpark. Zijn naam wordt ook verbonden aan Kommando 99 in Buchenwald, waarbij de beschikbare gegevens niet iedere persoonlijke handeling afzonderlijk documenteren. Vanaf 1943 werkte hij in Dora en bleef hij daar tot de laatste oorlogsmaanden aan de kampstaf verbonden.
Na de Duitse nederlaag werd König gearresteerd en in het Dora-hoofdproces berecht. De Amerikaanse militaire rechtbank veroordeelde hem op 30 december 1947 tot levenslange gevangenisstraf, waarna hij in Landsberg werd opgesloten. Op 11 maart 1955 kwam hij vrij en ging hij in Mannheim bij Daimler-Benz werken. Zijn levensloop verbindt daarmee de ontwikkeling van het SS-kampsysteem, de organisatie van Buchenwald en Mittelbau-Dora en de naoorlogse vervolging van personeel uit deze kampen.
Bronnen en meer informatie
- Wagner, Jens-Christian (2001). Produktion des Todes: Das KZ Mittelbau-Dora. Göttingen: Wallstein Verlag. ISBN 3-89244-439-0.
- Sigel, Robert (1992). Im Interesse der Gerechtigkeit: Die Dachauer Kriegsverbrecherprozesse 1945–1948. Frankfurt am Main: Campus Verlag. ISBN 978-3-593-34641-0.
- Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (red.) (2006). Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 3: Sachsenhausen, Buchenwald. München: C.H. Beck. ISBN 3-406-52963-1.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
