Dragoljub “Draža” Mihailović (27 april 1893 – 17 juli 1946) was een Joegoslavische generaal en leider van de royalistische en nationalistische Chetnik-beweging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zijn leven en daden, zowel tijdens als na de oorlog, zijn tot op heden onderwerp van controverse en debat. Mihailović leidde aanvankelijk een guerrillaoorlog tegen de Duitse bezetters, maar raakte al snel in conflict met de communistische Partizanen onder leiding van Josip Broz Tito. Zijn vermeende samenwerking met de Asmogendheden en zijn betrokkenheid bij oorlogsmisdaden hebben een blijvende stempel gedrukt op zijn nalatenschap.
Vroege leven en militaire loopbaan
Dragoljub Mihailović werd geboren op 27 april 1893 in Ivanjica, toenmalig Koninkrijk Servië. Na het overlijden van zijn ouders werd hij opgevoed door zijn ooms in Belgrado, beide militairen, wat zijn latere keuze voor een militaire loopbaan beïnvloedde. In 1910 trad Mihailović toe tot de Servische militaire academie. Zijn eerste oorlogservaringen deed hij op tijdens de Balkanoorlogen van 1912-1913, waar hij zich onderscheidde door zijn moed en bekwaamheid. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vocht hij mee in de Slag om de Saloniki-front en maakte hij deel uit van de terugtocht van het Servische leger door Albanië. Na de oorlog bekleedde hij verschillende militaire functies, onder andere als attaché in Bulgarije en later in Tsjechoslowakije.
De opkomst van de Chetnik-beweging
Na de val van Joegoslavië in april 1941, toen de Asmogendheden het land binnenvielen en bezetten, begon Mihailović met het organiseren van de Chetnik-beweging. De beweging werd oorspronkelijk opgericht als een royalistische guerrilla-eenheid met als doel het bevrijden van Joegoslavië van de bezettingsmachten. Mihailović vestigde zijn hoofdkwartier in Ravna Gora, waar hij steun zocht bij lokale leiders en ex-soldaten van het voormalige Joegoslavische leger. Hoewel de Chetniks zich aanvankelijk richtten op gewapende strijd tegen de bezetters, werden ze al snel betrokken bij conflicten met andere verzetsgroepen, met name de communistische Partizanen van Josip Broz Tito.
Samenwerking en conflict met de Partizanen
Aanvankelijk werkten de Chetniks en Partizanen samen tegen de Duitse bezetter, maar ideologische verschillen zorgden voor spanningen tussen de twee groepen. Terwijl de Partizanen een communistisch Joegoslavië voor ogen hadden, streefde Mihailović naar een herstel van de monarchie en een grotere Servische invloed in de regio. Dit leidde uiteindelijk tot een open conflict tussen de twee groepen, waarbij de Chetniks zich steeds meer begonnen te concentreren op het bestrijden van de Partizanen in plaats van de bezetters.
Samenwerking met de Asmogendheden
De samenwerking van de Chetniks met de Asmogendheden is een van de meest controversiële aspecten van Mihailović’s leiderschap. Hoewel hij zich bleef profileren als een verzetsstrijder tegen de Duitse en Italiaanse bezetters, gingen veel van zijn troepen lokale overeenkomsten aan met de Duitsers en de Italiaanse bezettingsmacht. Deze samenwerking was vaak pragmatisch van aard en gericht op het vermijden van directe confrontaties met de Duitse troepen, die zware represailles uitvoerden bij verzetsactiviteiten. Deze tactiek, gecombineerd met de passiviteit van Mihailović’s troepen in bepaalde delen van Joegoslavië, leidde tot een verminderd vertrouwen bij de geallieerden, met name de Britten.
Verlies van geallieerde steun
In 1943 begonnen de geallieerden hun steun te verschuiven van de Chetniks naar de Partizanen. De Britten, die aanvankelijk Mihailović hadden geprezen als de leider van het Joegoslavische verzet, begonnen steeds meer berichten te ontvangen over de inactiviteit van de Chetniks en hun vermeende samenwerking met de Duitsers. De Britten, onder leiding van Winston Churchill, besloten daarom hun steun te verleggen naar de Partizanen, die actiever waren in hun strijd tegen de bezetters. Deze verschuiving betekende een grote klap voor Mihailović, die afhankelijk was van buitenlandse steun om zijn beweging in stand te houden.
Oorlogsmisdaden en etnische zuiveringen
De Chetnik-beweging, onder leiding van Mihailović, wordt ook beschuldigd van het plegen van oorlogsmisdaden en etnische zuiveringen, met name tegen niet-Servische bevolkingsgroepen in Joegoslavië. Er zijn meldingen van massamoorden op moslims en Kroaten, met als doel het creëren van een etnisch homogeen Groot-Servië. Hoewel er discussie is over de mate van Mihailović’s directe betrokkenheid bij deze acties, zijn er talrijke verslagen van Chetnik-commandanten die deze zuiveringen hebben uitgevoerd in het kader van zijn bevelen. Deze acties dragen bij aan het complexe en omstreden beeld van Mihailović’s nalatenschap.
Gevangenneming, proces en executie
Na de oorlog, toen de communisten onder leiding van Tito de controle over Joegoslavië overnamen, dook Mihailović onder. Hij werd uiteindelijk in maart 1946 gevangengenomen door de communistische autoriteiten en berecht wegens hoogverraad en oorlogsmisdaden. Tijdens zijn proces ontkende Mihailović veel van de beschuldigingen en legde hij de schuld voor de misdaden bij zijn ondergeschikten. Niettemin werd hij schuldig bevonden en op 17 juli 1946 geëxecuteerd in Belgrado.
Controverse en rehabilitatie
Mihailović blijft tot op de dag van vandaag een controversieel figuur in de geschiedenis van Joegoslavië. Voor sommigen is hij een nationale held en verzetsstrijder die vocht voor de bevrijding van zijn land. Voor anderen is hij een collaborateur en oorlogsmisdadiger die verantwoordelijk is voor etnische zuiveringen en samenwerking met de vijand. In 2015, bijna zeventig jaar na zijn dood, werd Mihailović postuum gerehabiliteerd door het Hooggerechtshof van Cassatie in Servië, dat oordeelde dat zijn proces politiek en ideologisch gemotiveerd was.
Conclusie
De geschiedenis van Dragoljub “Draža” Mihailović is een complexe mix van heldendom, verraad, en tragedie. Terwijl hij in de vroege oorlogsjaren werd geprezen als een van de belangrijkste leiders van het verzet tegen de Asmogendheden, leidde zijn keuze om zich op de Partizanen te richten en de vermeende samenwerking met de bezettingsmachten tot zijn ondergang. Zijn nalatenschap blijft tot op de dag van vandaag het onderwerp van intens debat, waarbij zowel zijn rol als held als zijn betrokkenheid bij collaboratie en oorlogsmisdaden diep verdeeldheid zaait.
Bronnen en meer informatie
- Tomasevich, J. (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: The Chetniks. Stanford University Press.
- Pavlowitch, S. K. (2008). Hitler’s New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. Oxford University Press.
- Roberts, W. R. (1973). Tito, Mihailović, and the Allies, 1941-1945. Rutgers University Press.
- Afbeelding:Not cited., Public domain, via Wikimedia Commons
- Bronnen mei1940
