Operatie Obviate was een luchtaanval uitgevoerd door de Britse Royal Air Force (RAF) op 29 oktober 1944, met als doel het uitschakelen van het Duitse slagschip KMS Tirpitz. De actie volgde op de eerdere aanval tijdens Operatie Paravane, waarbij het schip zwaar beschadigd raakte. Ondanks deze schade achtte de Britse legerleiding het noodzakelijk opnieuw tot actie over te gaan, omdat men onzeker was over de zeewaardigheid van het schip. De aanval verliep echter onder moeilijke weersomstandigheden, waardoor de Tirpitz aan vernietiging ontsnapte.
Achtergrond van de aanval
De strategische dreiging van de Tirpitz
Vanaf begin 1942 vormde de Tirpitz een constante bedreiging voor de geallieerde konvooien tussen het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie. Het schip, dat gestationeerd was in fjorden aan de Noorse kust, kon in theorie de escorteschepen van de Arctische konvooien overmeesteren. Daarnaast werd gevreesd dat de Tirpitz, net als haar zusterschip Bismarck in 1941, de Atlantische Oceaan zou opvaren om geallieerde scheepvaartroutes aan te vallen.
Eerdere pogingen tot uitschakeling
Tussen januari en april 1942 ondernam de RAF vier pogingen om de Tirpitz bij Fættenfjord uit te schakelen, zonder succes. In september 1943 werd ze tijdens Operatie Source beschadigd door explosieven die onder haar romp werden geplaatst door Britse duikboten. In april 1944 voerden vliegtuigen van vliegdekschepen een aanval uit tijdens Operatie Tungsten, waarna nog meerdere operaties volgden, zoals Operatie Mascot en Operatie Goodwood.
Vanwege beperkte effectiviteit van vliegdekschipaanvallen werd de verantwoordelijkheid voor de uitschakeling van de Tirpitz overgedragen aan Bomber Command van de RAF. Tijdens Operatie Paravane op 15 september 1944 werd het schip bij Kaafjord getroffen door een Tallboy-bom, waardoor haar boeg zwaar beschadigd raakte. Hierdoor werd aangenomen dat zij niet langer inzetbaar was op open zee.
Verplaatsing naar Tromsø
Besluit van de Duitse marineleiding
Op 23 september 1944 vond een vergadering plaats in Berlijn onder leiding van admiraal Karl Dönitz. Hier werd geconcludeerd dat herstel van de Tirpitz in Kaafjord negen maanden zou vergen. Gezien de opmars van het Rode Leger richting Noord-Noorwegen werd besloten het schip niet meer als zeegaand oorlogsschip in te zetten. Dönitz besloot de Tirpitz te gebruiken als drijvend artillerieplatform ter verdediging van Tromsø.
Verplaatsing en nieuwe ankerplaats
De nieuwe ligplaats van de Tirpitz werd gevonden bij het eiland Håkøya, nabij Tromsø. De natuurlijke bescherming van fjorden ontbrak hier, waardoor de Tirpitz kwetsbaarder werd voor luchtaanvallen. De waterdiepte was bovendien groter dan gewenst. Duitse bemanning dichtte de schade aan het voorschip provisorisch met staalplaten, waarna het schip op 15 en 16 oktober onder escorte de overtocht maakte naar Håkøya.
Reactie van de geallieerden
De Britse geheime dienst volgde de verplaatsing via luchtfotografie, onderschepte radioberichten en meldingen van Noorse agenten, waaronder Egil Lindberg. Op 18 oktober werd de Tirpitz bij Tromsø visueel bevestigd door een Mosquito-verkenningsvliegtuig. Een aanval werd echter uitgesteld omdat een vliegdekschip zonder geschikte jachtvliegtuigen voer, en eerdere ervaringen met carrier-based aanvallen tegenvielen.
Voorbereidingen voor Operatie Obviate
Technische aanpassingen aan de Lancasters
Na bevestiging van de nieuwe locatie begon de RAF direct met voorbereidingen voor een aanval vanuit Schotland. De Avro Lancaster-bommenwerpers van No. 9 en No. 617 Squadron werden voorzien van extra brandstoftanks en lichtere uitrusting om het bereik te vergroten tot ruim 2.200 mijl. Dit vergde het verwijderen van bewapening en bepantsering, wat de toestellen kwetsbaar maakte voor luchtafweer.
Elke Lancaster werd uitgerust met één Tallboy-bom van 5.400 kg, een wapen ontworpen om door zwaar pantser en beton te dringen. De bommenwerpers moesten via een radarvrije zone over Noorwegen vliegen en boven het Torneträsk-meer in Zweden samenkomen. De Sovjetunie werd pas op de dag van de aanval geïnformeerd over de mogelijkheid dat Britse toestellen uit zouden wijken naar Russische vliegvelden.
Duitse verdediging rond Tromsø
De verdediging rond Tromsø was nog niet volledig operationeel toen de Tirpitz arriveerde. Veel van de rookgeneratoren en luchtafweerinstallaties waren nog onderweg. De enige verdediging bestond uit het scheepsgeschut van de Tirpitz zelf, twee luchtafweerschepen en enkele batterijen op het vasteland. Er waren geen Duitse jachtvliegtuigen in de regio gestationeerd. Pas na de aanval werden 38 toestellen naar Bardufoss verplaatst.
De aanval van 29 oktober 1944
Vlucht naar Tromsø
Op 29 oktober vertrokken 39 Lancasters uit Schotland richting Noorwegen, waaronder een toestel van een filmploeg. Tijdens de oversteek werden ze niet ontdekt. Na samenkomst in Zweden steeg de formatie tot een hoogte van circa 13.000 tot 16.000 voet en zette koers richting het doel. Eén toestel keerde vroegtijdig terug vanwege motorproblemen.
Impact van het weer
Bij aankomst boven Tromsø was de Tirpitz aanvankelijk zichtbaar, maar werd vervolgens door wolken bedekt. Desondanks voerden de meeste toestellen hun aanval uit, ondanks instructies om terug te keren als visuele identificatie niet mogelijk was. Van de in totaal 32 bommen die werden afgeworpen, raakte geen enkele het doel direct.
Een nabije inslag beschadigde wel de stuurboordschroefas en het roer van de Tirpitz, en veroorzaakte overstromingen. Drie bemanningsleden raakten gewond. Eén toestel maakte een noodlanding in Zweden, de rest keerde na een vlucht van gemiddeld 13 uur terug naar het Verenigd Koninkrijk.
Nasleep van de aanval
Resultaten en schadeanalyse
De Britse bommenwerpers keerden grotendeels zonder incidenten terug naar hun bases. Slechts één Lancaster van No. 617 Squadron, getroffen door luchtafweer, maakte een noodlanding in een moeras bij het Zweedse Porjus. De bemanning overleefde en werd via diplomatieke weg gerepatrieerd. De film-Lancaster van No. 463 Squadron, die zonder bommen vloog, landde succesvol ondanks schade aan het landingsgestel.
De Tallboy-bommen veroorzaakten geen directe treffers op de Tirpitz. Wel veroorzaakte een nabije explosie schade aan de schroefas en het roer, wat leidde tot lichte overstromingen. Deze schade bevestigde voor de Duitse marineleiding dat de Tirpitz niet langer zeewaardig was. Desondanks werd de aanval door de Duitse bemanning als morele overwinning gezien, omdat het schip opnieuw overeind bleef.
Inlichtingen en strategische afwegingen
Britse verkenningsvluchten bevestigden op 29 oktober, enkele uren na de aanval, dat de Tirpitz nog altijd drijvend was. Luchtfoto’s toonden geen zichtbare schade aan de romp of bovenbouw. Ontcijferde radioberichten en rapporten van Noorse agenten, waaronder Egil Lindberg, bevestigden later dat de schade beperkt was tot het onderwaterschip.
Ondanks het beperkte effect bleef de Royal Air Force vastberaden. Binnen korte tijd werd besloten om de plannen van Operatie Obviate opnieuw te gebruiken voor een volgende aanval, bekend als Operatie Catechism. Deze aanval vond plaats op 12 november 1944 onder vergelijkbare omstandigheden, maar ditmaal bij helder weer.
Slotaanval: Operatie Catechism
Op 12 november 1944 vertrokken wederom Lancasters van No. 9 en No. 617 Squadron uit Schotland met als doel de Tirpitz definitief uit te schakelen. De aanval verliep onder gunstige weersomstandigheden. De Tirpitz werd getroffen door twee Tallboy-bommen en enkele inslagen in de nabijheid. De schade was ditmaal fataal: het schip kapseisde en zonk. Bij de ramp kwamen tussen de 940 en 1.204 bemanningsleden om het leven.
De erfenis van Operatie Obviate
Technische en operationele lessen
Operatie Obviate toonde aan dat zelfs nauwkeurige bommenwerpers als de Avro Lancaster afhankelijk waren van gunstige weersomstandigheden en visuele identificatie. De beslissing om te bombarderen zonder visueel contact wijkt af van de opdracht, maar illustreert de moeilijkheden van langeafstandsbombardementen zonder luchtdekking of precisienavigatie.
Historische betekenis
Hoewel de operatie haar directe doel – het tot zinken brengen van de Tirpitz – niet bereikte, vormde zij een belangrijke schakel in de bredere campagne tegen het Duitse slagschip. Het toonde aan dat de geallieerden vasthoudend waren in hun poging om elk strategisch risico voor de scheepvaartroutes in het noorden uit te schakelen, zelfs met hoge kosten en risico’s.
Overblijfselen
Het wrak van de Lancaster die in Zweden neerstortte, bekend als “Easy Elsie”, bleef decennia lang grotendeels onaangeroerd. In 1984 werd het staartstuk geborgen en overgebracht naar het Zweedse Luchtmachtmuseum. Het terrein werd in de jaren negentig opengesteld voor bezoekers. Pogingen om het complete wrak terug naar het Verenigd Koninkrijk te brengen zijn tot op heden niet geslaagd.
Conclusie
Operatie Obviate was een technisch en logistiek ambitieuze poging van de Britse RAF om een bedreiging voor de Arctische en Atlantische scheepvaartroutes definitief uit te schakelen. Ondanks zorgvuldige planning, moderne bommen en aanpassingen aan het materieel, werd de operatie belemmerd door onvoorspelbare weersomstandigheden. De uiteindelijke vernietiging van de Tirpitz volgde slechts twee weken later, maar Operatie Obviate speelde een essentiële rol in het voortdurend onder druk zetten van het schip en het verzamelen van inlichtingen die tot haar ondergang zouden leiden.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: San Diego Air & Space Museum Archives, Public domain, via Wikimedia Commons
- Bennett, G. H. (2012). Hunting Tirpitz: Naval Operations Against Bismarck’s Sister Ship. Plymouth: University of Plymouth Press. ISBN 978-1-84102-310-6.
- Bishop, Patrick (2012). Target Tirpitz. London: Harper Press. ISBN 978-0-00-743119-9.
- Ellis, John (1999). One Day in a Very Long War: Wednesday 25th October 1944. London: Pimlico. ISBN 978-0-7126-7465-2.
- Faulkner, Marcus; Wilkinson, Peter (2012). War at Sea: A Naval Atlas, 1939–1945. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-560-8.
- Forsgren, Jan (2014). Sinking the Beast: The RAF 1944 Lancaster Raids Against Tirpitz. Stroud: Fonthill Media. ISBN 978-1-78155-318-3.
- Hinsley, F. H. et al. (1984). British Intelligence in the Second World War: Its Influence on Strategy and Operations, Vol. Three, Part I. London: Her Majesty’s Stationery Office. ISBN 978-0-11-630935-8.
- Konstam, Angus (2018). Sink the Tirpitz 1942–44: The RAF and Fleet Air Arm Duel with Germany’s Mighty Battleship. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-4728-3159-0.
- Roskill, S. W. (1961). The War at Sea 1939–1945. Vol. III: The Offensive Part II 1st June 1944–14th August 1945. London: Her Majesty’s Stationery Office. OCLC 59005418.
- Sweetman, John (2000). Tirpitz: Hunting the Beast – Air Attacks on the German Battleship, 1940–44. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-822-5.
- Zetterling, Niklas; Tamelander, Michael (2009). Tirpitz: The Life and Death of Germany’s Last Super Battleship. Philadelphia: Casemate. ISBN 978-1-935149-18-7.
- Bronnen mei1940
.jpg){kind=link}