Tussen 18 oktober en 11 november 1943 vond in Moskou een belangrijke diplomatieke bijeenkomst plaats die de koers van de Tweede Wereldoorlog en de naoorlogse wereldorde zou beïnvloeden. Deze zogenoemde Derde Moskou Conferentie bracht de ministers van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Sovjet-Unie en, in een later stadium, China bijeen. De besprekingen resulteerden in een reeks verklaringen die gezamenlijk bekendstaan als de “Moskouverklaringen”, waaronder de oprichting van de Europese Adviescommissie en een gedeelde inzet voor een nieuwe internationale organisatie die uiteindelijk zou leiden tot de Verenigde Naties.
Achtergrond van de conferentie
Strategische context van 1943
In het najaar van 1943 hadden de geallieerden belangrijke terreinwinsten geboekt. De Duitse nederlaag bij Stalingrad (februari 1943) en de geallieerde landing op Sicilië (juli 1943) markeerden een keerpunt. De Asmogendheden verloren strategische controle in meerdere regio’s. Het initiatief lag nu bij de geallieerden, die zich bewust waren van de noodzaak om hun militaire en diplomatieke samenwerking te versterken. De Derde Moskou Conferentie werd in deze context georganiseerd, met als doel om gezamenlijk beleid af te stemmen voor het verdere verloop van de oorlog en de inrichting van het naoorlogse Europa.
Eerdere conferenties en overlegstructuren
De Derde Moskou Conferentie volgde op twee eerdere bijeenkomsten in 1941 en 1942. In beide gevallen waren de gesprekken bilateraal (meestal Sovjet-Brits) en sterk gericht op militaire samenwerking. De conferentie van 1943 was echter de eerste waarin de ministers van Buitenlandse Zaken van de drie grote geallieerde mogendheden samenkwamen, en er bovendien vertegenwoordiging was van de Republiek China. Deze uitbreiding betekende een stap in de richting van multilateraal overleg op mondiaal niveau.
Deelnemers en locatie
Locatie: het Kremlin en Spiridonovka Paleis
De conferentie vond plaats op twee locaties in Moskou: het Kremlin en het nabijgelegen Spiridonovka Paleis. Beide locaties waren voorzien van voldoende beveiliging en communicatiefaciliteiten. De Sovjetregering had deze conferentie met zorg voorbereid en wilde haar rol als grootmacht in de alliantie onderstrepen.
Officiële delegaties
Verenigde Staten:
- Cordell Hull, minister van Buitenlandse Zaken
- W. Averell Harriman, ambassadeur in de Sovjet-Unie
- Majoor-generaal John R. Deane, vertegenwoordiger van het Amerikaanse leger
- James Clement Dunn en Green H. Hackworth, diplomaten
Verenigd Koninkrijk:
- Anthony Eden, minister van Buitenlandse Zaken
- Sir Archibald Clark Kerr, ambassadeur in Moskou
- William Strang, diplomatiek adviseur
- Luitenant-generaal Sir Hastings Ismay, militair adviseur
Sovjet-Unie:
- Vjatsjeslav Molotov, minister van Buitenlandse Zaken
- Jozef Stalin, leider van de Sovjet-Unie en aanwezig bij bepaalde onderdelen
- Klim Vorosjilov, maarschalk
- Andrei Vysjinski, juridisch adviseur
- Maxim Litvinov, onderminister van Buitenlandse Zaken
- Vladimir Sergejev, onderminister van Buitenlandse Handel
- A.A. Gryslov, generaal-staf
- G.F. Saksin, secretaris-generaal Buitenlandse Zaken
Republiek China:
- Foo Ping-sheung, ambassadeur in de Sovjet-Unie
Hoewel China formeel minder invloed had dan de andere drie naties, werd het wel erkend als één van de vier hoofdgeallieerden en tekende mee aan de Verklaring van de Vier Naties.
Doelstellingen van de Derde Moskou Conferentie
Belangrijkste doelen
De conferentie kende vier hoofddoelstellingen:
- Beëindiging van de oorlog tegen Duitsland en Japan: De ministers bespraken militaire strategieën om de oorlog sneller en doeltreffender te beëindigen, inclusief gezamenlijke planning voor toekomstige operaties.
- Naoorlogse wederopbouw: Er werd gediscussieerd over de wederopbouw van bevrijde landen en over de politieke herstructurering van Europa.
- Oprichting van een internationale organisatie: Er werd een formeel begin gemaakt met het idee van een wereldorganisatie voor veiligheid en samenwerking, later de Verenigde Naties.
- Vaststelling van beleid inzake bezetting, oorlogsmisdaden en grensherzieningen: Hierin stonden vooral Italië, Oostenrijk en de behandeling van oorlogsmisdadigers centraal.
Europese Adviescommissie
Een van de concrete uitkomsten was het besluit om een Europese Adviescommissie (European Advisory Commission) op te richten. Deze commissie zou aanbevelingen doen voor het bestuur van bevrijde gebieden in Europa en voor de bezettingszones in Duitsland na de oorlog. De oprichting van deze commissie vormde de basis voor latere afspraken op de Conferentie van Jalta (1945).
Belangrijkste verklaringen van Moskou
1. Verklaring van de Vier Naties over Algemene Veiligheid
Deze gezamenlijke verklaring van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Sovjet-Unie en China was een mijlpaal. Ze bevestigde de gedeelde inzet voor:
- Het voortzetten van de oorlog tot onvoorwaardelijke overgave van de Asmogendheden;
- Het afzien van afzonderlijke vredesonderhandelingen;
- De oprichting van een wereldorganisatie gebaseerd op gelijke soevereiniteit, bedoeld om vrede, veiligheid en rechtvaardigheid te bevorderen;
- Internationale samenwerking bij herstel, wederopbouw en economische herontwikkeling.
Deze verklaring was de eerste formele stap in de richting van de Verenigde Naties, die in 1945 zou worden opgericht.
2. Verklaring met betrekking tot Italië
De verklaring over Italië bevatte onder meer de volgende uitgangspunten:
- Volledige ontmanteling van het fascisme: Alle fascistische instituties moesten worden opgeheven, en voormalige fascisten uitgesloten van politieke participatie.
- Democratisering van het staatsbestel: Lokale bestuursorganen moesten op democratische leest geschoeid worden.
- Vrijlating van politieke gevangenen en herstel van burgerlijke vrijheden.
De verklaring onderstreepte ook de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de geallieerden om Italië te begeleiden naar een nieuw politiek systeem, zonder herstel van monarchistische of fascistische invloeden.
Verdere Verklaringen tijdens de Conferentie
3. Verklaring over Oostenrijk
Een belangrijk onderdeel van de conferentie was de Verklaring over Oostenrijk, waarin de drie hoofdgeallieerden — de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie — het volgende stelden:
- De Anschluss van 1938, waarbij nazi-Duitsland Oostenrijk had geannexeerd, werd als nietig beschouwd.
- Oostenrijk zou na de oorlog worden hersteld als een onafhankelijke staat.
- Tegelijkertijd werd erkend dat het Oostenrijkse volk, in zijn geheel, verantwoordelijkheid droeg voor deelname aan de oorlog aan Duitse zijde.
Deze verklaring legde de basis voor de bezettingsstructuur van Oostenrijk na 1945, waarin het land werd verdeeld in vier zones (zoals ook gebeurde met Duitsland), met Wenen onder gezamenlijk geallieerd bestuur.
De verklaring was bedoeld als politiek signaal: Oostenrijk werd niet beschouwd als een legitieme bondgenoot van Duitsland, maar ook niet als volledig slachtoffer. Dit standpunt zou later het Oostenrijkse neutraliteitsbeleid beïnvloeden.
4. Verklaring over oorlogsmisdaden
De Verklaring over Atrociteiten (“Statement on Atrocities”) was van grote morele en juridische betekenis. In deze verklaring werd vastgelegd dat:
- Alle nazi-functionarissen en militairen die betrokken waren bij oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid of andere gruweldaden, zouden worden vervolgd.
- De betreffende personen zouden worden uitgeleverd aan het land waar de misdaad was gepleegd, om daar berecht te worden.
- Leiders die verantwoordelijk waren voor systematische misdaden die niet konden worden toegeschreven aan één specifieke locatie, zouden worden berecht door internationale tribunalen.
Deze verklaring betekende een eerste formele aanzet tot het latere Handvest van Neurenberg (1945) en het daaruit voortvloeiende Internationaal Militair Tribunaal, waarin topnazi’s werden berecht.
De verklaring gaf ook een krachtig politiek signaal af: de geallieerden zouden geen straffeloosheid accepteren voor misdaden die onder het mom van oorlogvoering werden gepleegd. Daarmee positioneerde de conferentie zich als moreel fundament van het latere internationale recht.
Instelling van internationale overlegorganen
Europese Adviescommissie (European Advisory Commission)
Zoals eerder genoemd, werd tijdens de conferentie besloten tot het oprichten van een Europese Adviescommissie. Deze commissie had als taak:
- Het ontwikkelen van richtlijnen voor de militaire bezetting van Duitsland en andere bevrijde gebieden;
- Het voorbereiden van voorstellen voor de overgavevoorwaarden van Duitsland;
- Het adviseren over de politieke reconstructie van Europa.
De commissie kreeg een structurele rol en zou onder meer verantwoordelijk worden voor de voorbereidingen van de Conferentie van Potsdam (1945). Ook het verdelingsplan van Duitsland in vier bezettingszones vond hier zijn eerste contouren.
Raadgevend orgaan voor Italië en de Balkan
Daarnaast werd een adviesorgaan ingesteld met betrekking tot Italië, Griekenland en Joegoslavië. Dit orgaan diende als schakel tussen de militaire autoriteiten in de regio en de diplomatieke vertegenwoordiging van de geallieerden. Er werd gestreefd naar:
- Herstel van burgerlijk bestuur in bevrijde gebieden;
- Democratische institutionele opbouw;
- Herstel van economische structuren, vooral in Italië na de val van Mussolini.
De oprichting van deze raad werd mede ingegeven door de instabiliteit op de Balkan en in Zuid-Europa, waar de geallieerden probeerden greep te houden op de situatie na de militaire bevrijding.
Geopolitieke en diplomatieke gevolgen
Begin van structurele multilaterale samenwerking
De Derde Moskou Conferentie vormde een keerpunt in het verloop van de geallieerde samenwerking. Voor het eerst werden diplomatieke afspraken gemaakt over de post-conflict governance van Europa, in plaats van uitsluitend over militaire strategie. Deze overgang van militair naar diplomatiek overleg vormde de blauwdruk voor de oprichting van de Verenigde Naties.
De vorm en toon van de verklaringen tonen een duidelijke verschuiving van militaire alliantie naar geopolitieke samenwerking. Hoewel de verschillen tussen het Westen en de Sovjet-Unie groot waren, toonde de conferentie dat samenwerking op basis van gedeelde belangen mogelijk was — al was dat slechts tijdelijk.
Begin van ideologische frictie
De Derde Moskou Conferentie legde tegelijkertijd de eerste spanningslijnen bloot tussen de geallieerden. Enkele voorbeelden:
- De Sovjet-Unie drong aan op invloedssferen in Oost-Europa, met name in Polen en de Balkan;
- Het Westen, met name het Verenigd Koninkrijk, hamerde op democratische principes en vrije verkiezingen;
- Er ontstond discussie over de samenstelling en structuur van het toekomstige Duitsland, en over herstelbetalingen.
Hoewel deze meningsverschillen tijdens de conferentie op de achtergrond bleven, zouden ze in de jaren na de oorlog leiden tot het uiteenvallen van de alliantie en het ontstaan van de Koude Oorlog.
Diplomatieke betrokkenheid van China
De uitnodiging van de Chinese Republiek voor deelname aan de Verklaring van de Vier Naties was vooral symbolisch, maar niet zonder betekenis. Hoewel China geen formele plaats had aan de onderhandelingstafel tijdens de meeste sessies, tekende het wel mee aan de verklaring over algemene veiligheid.
China werd zo erkend als één van de “vier grote geallieerden”, samen met de VS, VK en de Sovjet-Unie. Dit leidde ertoe dat China in 1945 een permanente zetel in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties kreeg — een belangrijke diplomatieke erkenning in het mondiale machtsspel.
De blijvende betekenis van de Derde Moskou Conferentie
Fundament voor de Verenigde Naties
Een van de belangrijkste gevolgen van de Derde Moskou Conferentie was het expliciete voornemen van de vier grote geallieerde mogendheden om na de oorlog een internationale organisatie op te richten. Deze organisatie moest gebaseerd zijn op:
- Soevereine gelijkheid van staten;
- Collectieve veiligheid;
- Vreedzame geschillenbeslechting;
- Economische samenwerking en wederopbouw.
Deze principes vormden de kern van het Handvest van de Verenigde Naties, dat in 1945 in San Francisco werd aangenomen. De Moskouverklaring van 1943 wordt dan ook algemeen erkend als het eerste formele diplomatieke fundament onder deze wereldorganisatie.
Juridisch kader voor internationale rechtspraak
De Verklaring over Oorlogsmisdaden introduceerde voor het eerst in de moderne geschiedenis het idee dat individuen — en niet alleen staten — internationaal strafrechtelijk vervolgbaar zijn voor hun daden. Dit principe werd in 1945 doorgezet bij de oprichting van het Internationaal Militair Tribunaal in Neurenberg en vormt vandaag de dag de basis voor het Internationaal Strafhof in Den Haag.
De nadruk op lokale berechting van oorlogsmisdadigers, gekoppeld aan internationale jurisdictie voor topverantwoordelijken, heeft bovendien een blijvende invloed gehad op het denken over universele mensenrechten en het humanitair oorlogsrecht.
Politieke breuklijnen en de aanloop naar de Koude Oorlog
Hoewel de Derde Moskou Conferentie formeel een toonbeeld was van geallieerde samenwerking, maakten de interne discussies en terughoudendheden ook duidelijk dat er fundamentele ideologische verschillen bestonden tussen de Sovjet-Unie en de Westerse machten. Enkele structurele breuklijnen:
- Invloedssferen in Oost- en Midden-Europa;
- Visie op democratie en economische systemen;
- Behandeling van bevrijde landen en hun bestuur.
Na de oorlog zouden deze breuklijnen zich verdiepen, met als gevolg het ontstaan van het IJzeren Gordijn, de militaire blokkenscheiding (NAVO vs. Warschaupact) en het decennialange conflict dat als de Koude Oorlog bekend zou worden.
Conclusie
De Derde Moskou Conferentie van 1943 was een sleutelmoment in de diplomatieke geschiedenis van de twintigste eeuw. In een context van militaire samenwerking slaagden de vier hoofdgeallieerden erin om politieke en juridische afspraken te maken over de naoorlogse wereldorde. De conferentie leidde tot:
- De bevestiging van de samenwerking tot onvoorwaardelijke overgave van de Asmogendheden;
- De basis voor de oprichting van de Verenigde Naties;
- De institutionele aanzet tot vervolging van oorlogsmisdadigers;
- Duidelijke verklaringen over de toekomst van Italië en Oostenrijk;
- De oprichting van adviesstructuren voor bezetting en wederopbouw.
Tegelijkertijd werd zichtbaar dat de wederzijdse belangen van de geallieerden niet volledig samenvielen, wat uiteindelijk leidde tot structurele spanningen. De Derde Moskou Conferentie markeert daarmee zowel een hoogtepunt van samenwerking als een voorbode van conflict. Haar impact reikt ver voorbij 1943 en is blijvend voelbaar in de structuren van het huidige internationale recht en de mondiale orde.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Mikhail Mikhaylovich Kalashnikov, Public domain, via Wikimedia Commons
- Eisenhower, John S. D. Allied Relations and Negotiations with the USSR in World War II. Yale University Press, 1996. ISBN 978-0300065458.
- Hoopes, Townsend, & Brinkley, Douglas. FDR and the Creation of the U.N. Yale University Press, 1997. ISBN 978-0300078434.
- Kimball, Warren F. The Juggler: Franklin Roosevelt as Wartime Statesman. Princeton University Press, 1991. ISBN 978-0691006031.
- Roberts, Geoffrey. Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939–1953. Yale University Press, 2008. ISBN 978-0300112046.
- Weinberg, Gerhard L. A World at Arms: A Global History of World War II. Cambridge University Press, 1994. ISBN 978-0521443173.
- Pubantz, Jerry; Moore, John Allphin Jr. (2008). “Moscow Conference of Foreign Ministers”. Encyclopedia of the United Nations, Modern World History (Second ed.). Facts on File. JSTOR 2214037.
- Conference delegates (1944). “Supplement: Official Documents”. Great Britain—Soviet Union—United States: Tripartite Conference in Moscow, Vol. 38. American Society of International Law, pp. 3–8. DOI: 10.2307/2214037. S2CID 246003952.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
