Wanda Klaff: Stutthof 1944–1946 rechtszaak

Wanda Klaff was een Duitse concentratiekampopzichteres die in 1944 en 1945 werkte binnen het kampstelsel van Stutthof. Zij werd na de Duitse nederlaag door Poolse autoriteiten gearresteerd, berecht tijdens het eerste Stutthofproces en ter dood veroordeeld wegens misdaden tegen de menselijkheid. Haar zaak behoort tot de naoorlogse vervolging van kampfunctionarissen in Polen.

Vroege leven en opleiding

Afkomst in Danzig

Wanda Klaff werd op 6 maart 1922 geboren in Danzig, het huidige Gdańsk, als Wanda Kalacinski. Haar ouders waren Duits. Haar vader, Ludwig Kalacinski, werkte bij de spoorwegen. Danzig had in haar jeugd een bijzondere politieke positie, omdat de stad na de Eerste Wereldoorlog niet rechtstreeks bij Duitsland hoorde. De omgeving waarin zij opgroeide was daardoor verbonden met Duitse, Poolse en internationale verhoudingen.

Gezin en naam

De familie Kalacinski veranderde in 1941 de familienaam in Kalden. Daardoor komt haar geboortenaam in bronnen ook in verband met die latere naam voor. In 1942 trouwde zij met Willy Klaff, die als trambestuurder werkte. Na dit huwelijk werd zij bekend onder de naam Wanda Klaff. De gegevens over haar gezin tonen vooral een burgerlijke achtergrond, zonder aanwijzingen voor een militaire opleiding vóór haar kampdienst.

School en eerste werk

Klaff rondde haar schoolopleiding af in 1938. Daarna werkte zij in een jamfabriek, waar zij tot 1942 bleef. Deze periode valt grotendeels vóór haar werk in het kampstelsel. Zij was toen nog geen kampopzichteres en er zijn geen aanwijzingen dat zij vóór 1944 een formele functie had binnen een concentratiekamp. Na haar huwelijk werd zij huisvrouw, voordat zij later in dienst kwam bij Stutthof.

Opleiding en beschikbare gegevens

Over haar schoolopleiding zijn vooral hoofdlijnen bekend. Zij voltooide het onderwijs in 1938, maar er is geen vermeld diploma of vervolgopleiding bekend in de aangeleverde gegevens. Voor een goed beeld van haar levensloop is dit onderscheid nodig: haar latere positie in Stutthof was geen voortzetting van een lange beroepsopleiding. Zij kwam pas in oorlogstijd terecht in een functie waarin bewaking, gehoorzaamheid aan kampregels en geweld tegen gevangenen samenkwamen.

Interbellum: Danzig en burgerlijk werk

Danzig tussen twee oorlogen

De jeugd van Klaff viel in het interbellum, de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Danzig was toen een vrije stad onder toezicht van de Volkenbond, met een overwegend Duitstalige bevolking en een complexe verhouding tot Polen. Voor inwoners betekende dit dat nationale identiteit, bestuur en economische belangen voortdurend met elkaar verbonden waren. Deze achtergrond hoort bij de plaatselijke context van haar vroege leven.

Werk vóór de kampdienst

Tot 1942 werkte Klaff buiten het militaire en kampadministratieve apparaat. Haar baan in een fabriek paste bij het arbeidsleven van veel jonge vrouwen in de regio. Het werk in een jamfabriek gaf geen directe toegang tot bestuurlijke macht. Pas later, tijdens de Tweede Wereldoorlog, kwam zij in een functie terecht waarin zij toezicht hield op gevangenen. Dat verschil is van belang bij het onderscheiden van haar vroege levensloop en haar latere verantwoordelijkheid.

Huwelijk en sociale positie

Het huwelijk met Willy Klaff bracht haar in een huishouden dat verbonden was met stedelijk openbaar vervoer en laag- tot middenbetaald werk. In de beschikbare gegevens verschijnt zij vóór 1944 niet als iemand met een bestuurlijke loopbaan. Er wordt ook geen lange ambtelijke ontwikkeling vóór haar kampdienst genoemd. Haar latere indiensttreding maakte haar onderdeel van een systeem van dwangarbeid, bewaking en vervolging.

Overgang naar oorlogstijd

Vanaf 1939 veranderde de omgeving rond Danzig sterk door de Duitse inval in Polen en de uitbreiding van het bezettingsbestuur. In deze periode groeide ook de inzet van burgers binnen bewaking, administratie en dwangarbeid. Klaff bleef aanvankelijk buiten de kampdienst, maar haar latere indiensttreding viel binnen de bredere werking van het nazistische kampapparaat. Daardoor werd een burgerlijke levensloop verbonden met een strafbaar systeem van onderdrukking.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Functie binnen het kampstelsel

In 1944 werd Klaff opgenomen in de kampstaf van Stutthof. Stutthof lag bij Danzig en ontwikkelde zich tijdens de oorlog tot een kampcomplex met nevenkampen. Vrouwelijke kampopzichters werden ingezet om toezicht te houden op gevangenen, vooral in afdelingen of werklocaties waar vrouwen onder bewaking stonden. Zij hadden geen zelfstandige politieke macht, maar hun dagelijkse beslissingen konden rechtstreeks gevolgen hebben voor gevangenen.

Stutthof als kampcomplex

Stutthof bestond niet alleen uit een hoofdkamp, maar ook uit meerdere nevenkampen in de regio. In zulke nevenkampen werden gevangenen bewaakt, verplaatst en ingezet voor arbeid onder dwang. Voor de kamporganisatie waren opzichters nodig die bevelen uitvoerden en toezicht hielden op werk, orde en straf. Klaffs plaatsing in Praust en later Russoschin laat zien dat haar rol onderdeel was van dit bredere netwerk.

Vrouwelijke kampopzichters

Vrouwelijke kampopzichters hadden binnen het kampstelsel een herkenbare functie, maar zij waren niet gelijk aan gewone soldaten aan het front. Hun gezag kwam voort uit de kamporganisatie en uit de opdracht om gevangenen te bewaken. In de praktijk konden zij echter directe macht uitoefenen over mensen die geen vrijheid hadden. Juist daarom werd na de oorlog ook gekeken naar hun persoonlijke gedrag, niet alleen naar bevelen van hogere leidinggevenden.

Praust

Klaff begon haar kampdienst in het nevenkamp Praust, het huidige Pruszcz Gdański. Daar werd zij als toezichthouder betrokken bij de bewaking van gevangenen. De aangeleverde gegevens vermelden dat zij in Praust veel gevangenen mishandelde. Daarmee was haar rol niet beperkt tot passieve aanwezigheid. Haar gedrag werd na de oorlog onderdeel van de beoordeling door de Poolse autoriteiten, omdat mishandeling van gevangenen onder de vervolging van kampmisdrijven viel.

Russoschin

Op 5 oktober 1944 kwam Klaff aan in het nevenkamp Russoschin, het huidige Rusocin in Noord-Polen. Deze overplaatsing vond plaats in een fase waarin de oorlog voor nazi-Duitsland steeds slechter verliep. Toch bleef het kampstelsel functioneren en werden gevangenen nog steeds bewaakt, verplaatst en ingezet voor arbeid. Klaff bleef daardoor onderdeel van het dagelijks toezicht binnen een systeem waarin gevangenen onder dwang leefden.

Aard van haar verantwoordelijkheid

Klaffs verantwoordelijkheid lag in haar concrete gedrag als kampopzichteres. Zij bewaakte gevangenen, maakte deel uit van een hiërarchische kamporganisatie en werd beschuldigd van mishandeling. Bij zulke functies was niet alleen de formele positie van belang, maar ook het handelen op de werkvloer. Een kampopzichteres kon gevangenen straffen, slaan, bevelen geven en bijdragen aan de omstandigheden waarin gevangenen moesten leven en werken.

Verklaring tijdens het proces

Tijdens het eerste Stutthofproces werd een verklaring van Klaff aangehaald waarin zij stelde dat zij intelligent was en toegewijd aan haar werk in de kampen. Ook verklaarde zij dat zij dagelijks ten minste twee gevangenen sloeg. Deze uitspraak werd na de oorlog gebruikt als aanwijzing voor haar houding tegenover haar functie. De verklaring liet zien dat haar betrokkenheid niet uitsluitend administratief was, maar ook verbonden was met fysiek geweld tegen gevangenen.

Laatste fase van de oorlog

Begin 1945 vluchtte Klaff uit het kamp. Dat gebeurde in de periode waarin het Rode Leger naar het westen oprukte en Duitse kampen in Polen werden ontruimd of verlaten. Veel kampfunctionarissen probeerden in deze fase aan arrestatie te ontkomen. Klaff wist aanvankelijk uit handen van de autoriteiten te blijven. Haar vlucht maakte echter geen einde aan haar strafrechtelijke verantwoordelijkheid voor haar handelen in Stutthof en de nevenkampen.

Na de oorlog

Arrestatie door Poolse autoriteiten

Op 11 juni 1945 werd Klaff door Poolse autoriteiten gearresteerd. De oorlog in Europa was toen officieel voorbij en in Polen begon de vervolging van personen die betrokken waren geweest bij Duitse bezettingsmisdrijven. Kort na haar arrestatie werd zij ziek door tyfus. Daardoor verliep haar detentie in de eerste periode onder moeilijke medische omstandigheden, maar zij bleef beschikbaar voor vervolging en berechting.

Het eerste Stutthofproces

Klaff stond terecht tijdens het eerste Stutthofproces. In dit proces werden voormalige vrouwelijke kampopzichters en mannelijke kampfunctionarissen vervolgd voor hun rol in het kampstelsel. Onder de vrouwelijke beklaagden bevonden zich ook Jenny-Wanda Barkmann, Ewa Paradies, Elisabeth Becker en Gerda Steinhoff. Het proces maakte deel uit van de bredere Poolse aanpak van misdaden die in en rond Stutthof waren gepleegd.

Procescontext

Het eerste Stutthofproces vond plaats in een periode waarin rechtbanken in Europa de verantwoordelijkheid voor kampmisdrijven moesten vaststellen. Daarbij ging het niet alleen om commandanten, maar ook om personen die in het dagelijks kampbeheer geweld toepasten. De zaak tegen Klaff paste in die benadering. De rechtbank beoordeelde haar als individuele dader binnen een organisatie die gevangenen systematisch onderdrukte.

Juridische beoordeling

De aanklacht tegen Klaff hield verband met misdaden tegen de menselijkheid. Dat begrip werd na de oorlog gebruikt voor ernstige misdrijven tegen burgers en gevangenen, waaronder vervolging, mishandeling en andere vormen van geweld binnen het nazistische kampstelsel. De rechtbank keek naar haar functie, haar gedrag tegenover gevangenen en de omstandigheden waarin zij had gewerkt. Haar eigen verklaring tijdens het proces woog mee in het beeld van haar betrokkenheid.

Vonnis

Klaff werd schuldig bevonden en kreeg de doodstraf. Het vonnis paste binnen de Poolse naoorlogse berechting van kampfunctionarissen die direct bij mishandeling en bewaking van gevangenen betrokken waren geweest. Bij haar veroordeling ging het niet om haar afkomst of burgerlijke achtergrond, maar om haar handelen binnen het kamp. De zaak laat zien dat ook lagere kampfunctionarissen strafrechtelijk verantwoordelijk konden worden gehouden.

Executie in Gdańsk

Op 4 juli 1946 werd Wanda Klaff openbaar opgehangen op de Biskupia Górka-heuvel bij Gdańsk. De executie vond plaats met de korte-valmethode. Zij was 24 jaar oud. De terechtstelling gebeurde samen met andere veroordeelde leden van het Stutthofpersoneel. De openbare uitvoering vond plaats in dezelfde regio als waar Stutthof had gefunctioneerd.

Plaats in de naoorlogse vervolging

De zaak-Klaff behoort tot de vroege naoorlogse processen tegen medewerkers van concentratiekampen. Het eerste Stutthofproces liet zien dat vervolging niet alleen gericht was op hoge commandanten. Ook bewakers en opzichters konden worden berecht wanneer zij direct bij geweld tegen gevangenen betrokken waren. Daardoor vormt haar zaak een voorbeeld van individuele verantwoordelijkheid binnen een groter kamp- en bezettingssysteem.

Historische beoordeling

De levensloop van Klaff wordt in historische overzichten vooral besproken vanwege haar werk in Stutthof en haar veroordeling na de oorlog. Over haar jeugd en privéleven zijn minder gegevens beschikbaar dan over de procesperiode. Daardoor ligt de historische nadruk op de jaren 1944 tot 1946. Die jaren bevatten de feiten die juridisch en historisch het meeste gewicht hebben: kampdienst, mishandeling, arrestatie, proces, vonnis en executie.

Conclusie

Wanda Klaff werd geboren als Wanda Kalacinski in Danzig, werkte aanvankelijk in een fabriek en werd in 1942 huisvrouw na haar huwelijk met Willy Klaff. In 1944 trad zij toe tot de kampstaf van Stutthof en werkte zij in de nevenkampen Praust en Russoschin. Daar hield zij toezicht op gevangenen en werd zij later beschuldigd van mishandeling.

Na haar vlucht in 1945 werd Klaff door Poolse autoriteiten gearresteerd en berecht tijdens het eerste Stutthofproces. De rechtbank veroordeelde haar wegens misdaden tegen de menselijkheid. Op 4 juli 1946 werd zij in Gdańsk geëxecuteerd. Haar levensloop toont de overgang van een gewone burgerlijke achtergrond naar strafrechtelijke verantwoordelijkheid voor handelen binnen het nazistische kampstelsel.

Bronnen en meer informatie

1. Afbeelding: See page for author, Public domain, via Wikimedia Commons
2. Cohen, Susan Sarah (1999). Antisemitism: An Annotated Bibliography. München: K. G. Saur. ISBN 978-3-598-23707-2.
3. Roland, Paul (2014). Nazi Women: The Attraction of Evil. London: Arcturus Publishing. ISBN 978-1-78428-046-8.
4. Ferencz, Benjamin B. (1979). Less Than Slaves: Jewish Forced Labor and the Quest for Compensation. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-52525-2.
5. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946.