Het Victoria Cross (VC) geldt als de hoogste militaire onderscheiding binnen het Verenigd Koninkrijk en het Gemenebest. Sinds de instelling in 1856 wordt de medaille toegekend voor uitzonderlijke daden van moed in aanwezigheid van de vijand. Het bijzondere aan deze onderscheiding is dat zij openstaat voor alle rangen, ongeacht afkomst of stand, en in enkele gevallen ook voor burgers die onder militair bevel stonden. Het Victoria Cross werd voor het eerst uitgereikt tijdens de regering van koningin Victoria en geldt sindsdien als een symbool van dapperheid in de strijd.
Ontstaan van het Victoria Cross
De oorsprong van het Victoria Cross ligt in de Krimoorlog (1853–1856). Tijdens dit conflict werd duidelijk dat vele voorbeelden van moed en doorzettingsvermogen onder Britse militairen onopgemerkt bleven. Tot dan bestonden er slechts beperkte mogelijkheden voor erkenning, zoals vermeldingen in officiële rapporten of bevorderingen. Koningin Victoria besloot daarom tot de instelling van een nieuwe, duidelijke onderscheiding die toegankelijk was voor alle rangen. Op 29 januari 1856 werd het koninklijk besluit getekend en kort daarop verschenen de eerste uitreikingen in de London Gazette.
De eerste uitreikingen
De eerste ceremonie waarbij het Victoria Cross werd uitgereikt vond plaats op 26 juni 1857 in Hyde Park, Londen. Koningin Victoria reikte toen 62 kruisen uit aan militairen die zich in de Krimoorlog hadden onderscheiden. In totaal waren er in deze eerste ronde 111 onderscheidingen toegekend. Deze gebeurtenis markeerde het begin van een lange traditie waarbij de Britse monarch in veel gevallen persoonlijk de medaille uitreikte. Dit versterkte de zichtbaarheid en status van de onderscheiding binnen de samenleving en de strijdkrachten.
Ontwerp en productie
Het uiterlijk van het Victoria Cross is eenvoudig gehouden, in lijn met de wens van koningin Victoria. Het betreft een bronzen kruis pattée met in het midden de kroon van Sint-Edward, bekroond door een leeuw, en het opschrift “For Valour”. Het lint was oorspronkelijk donkerblauw voor marinepersoneel en rood voor het leger. Sinds 1920 is het uniform rood voor alle krijgsmachtonderdelen. De medailles worden sinds de instelling vervaardigd door Hancocks & Co., een Londense juweliersfirma die nog steeds verantwoordelijk is voor de productie.
Herkomst van het metaal
Lange tijd werd aangenomen dat de kruisen werden geslagen uit het brons van Russische kanonnen die tijdens de belegering van Sebastopol buit waren gemaakt. Modern onderzoek heeft echter uitgewezen dat het metaal grotendeels afkomstig is van Chinese kanonnen die zich in het arsenaal van Woolwich bevonden. Deze ontdekking nuanceerde het traditionele verhaal, maar doet niets af aan de historische waarde en symbolische betekenis van de medaille.
Toekenningscriteria
Het Victoria Cross wordt uitgereikt voor daden die gekenmerkt worden door uitzonderlijke moed in aanwezigheid van de vijand. De procedure begint doorgaans met een voordracht door een officier, ondersteund door getuigenverklaringen. Deze aanbeveling gaat vervolgens door de militaire hiërarchie en wordt uiteindelijk voorgelegd aan de minister van Defensie en de monarch, die de toekenning bekrachtigt. Het besluit wordt officieel bekendgemaakt in de London Gazette. Opvallend is dat de medaille in de eerste decennia niet postuum werd toegekend. Pas in 1902 vond de eerste officiële postume uitreiking plaats, waarna dit gebruik tijdens de Eerste Wereldoorlog werd uitgebreid.
Koloniale en Gemenebest-uitbreidingen
Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw werd het Victoria Cross ook toegankelijk voor militairen uit de koloniën van het Britse Rijk. Zo werd in 1867 majoor Charles Heaphy uit Nieuw-Zeeland onderscheiden voor zijn optreden in de Nieuw-Zeelandse Oorlogen. Later ontvingen ook Australische en Canadese soldaten de onderscheiding. Met de opkomst van zelfstandige nationale onderscheidingen in de twintigste eeuw veranderde dit. Canada, Australië en Nieuw-Zeeland introduceerden hun eigen varianten, die qua vorm sterk lijken op het oorspronkelijke Victoria Cross, maar juridisch en symbolisch een eigen plaats hebben binnen de nationale eretraditie.
Evolutie van het toekenningsbeleid
In de beginjaren konden soldaten het Victoria Cross ontvangen voor daden die ook buiten directe gevechten plaatsvonden, bijvoorbeeld bij reddingsacties in gevaarlijke omstandigheden. Vanaf 1881 werd de regel aangescherpt: alleen daden ‘in het aangezicht van de vijand’ kwamen nog in aanmerking. Tijdens de Eerste Wereldoorlog nam het aantal toekenningen sterk toe, met meer dan zeshonderd kruisen. Dit weerspiegelde zowel de schaal van het conflict als de bereidheid van de autoriteiten om uitzonderlijke moed te erkennen, ook postuum. Na 1945 werden echter nog slechts vijftien kruisen toegekend, wat mede verband houdt met de veranderende aard van oorlogsvoering.
Bijzondere ontvangers
Door de jaren heen zijn 1.358 kruisen uitgereikt aan 1.355 personen. Enkele ontvangers kregen de onderscheiding tweemaal, aangegeven met een zogenaamde Bar. Kapitein Charles Upham uit Nieuw-Zeeland is een van de bekendste voorbeelden, omdat hij als frontsoldaat tweemaal werd onderscheiden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een andere opmerkelijke toekenning vond plaats op basis van getuigenissen van de vijand. Zo werd piloot Lloyd Trigg onderscheiden nadat Duitse overlevenden van de U-boot die hij tot zinken bracht zijn heldhaftig optreden hadden bevestigd.
Verzamelingen en musea
Door de hoge historische waarde zijn Victoria Crosses gewilde objecten bij verzamelaars en musea. De particuliere collectie van Lord Ashcroft bevat meer dan tien procent van alle ooit uitgereikte kruisen. Deze verzameling is sinds 2010 deels te zien in de Imperial War Museum in Londen. Ook het Australian War Memorial in Canberra bezit een grote collectie, waaronder de kruisen van militairen die tijdens de slag om Gallipoli zijn onderscheiden. Sommige kruisen zijn in de loop der tijd gestolen, maar de meeste zijn uiteindelijk teruggevonden of worden streng beveiligd bewaard.
Publieke waardering en privileges
Dragers van het Victoria Cross genieten bijzondere status binnen de krijgsmacht. Zo wordt het kruis altijd als eerste gedragen bij officiële gelegenheden, voor andere medailles en orden. Daarnaast ontvangen ontvangers in het Verenigd Koninkrijk een jaarlijkse toelage, sinds 2015 vastgesteld op £10.000. Vergelijkbare regelingen bestaan in Australië en Canada. De onderscheiding kan formeel worden ingetrokken bij ernstig wangedrag, maar sinds 1908 is dit niet meer toegepast. Koning George V gaf destijds aan dat de eer van de onderscheiding onlosmakelijk verbonden blijft met de daad waarvoor zij is toegekend.
Culturele en maatschappelijke erfenis
Het Victoria Cross heeft niet alleen militaire betekenis, maar speelt ook een rol in de bredere herinneringscultuur. In Westminster Abbey is een gedenkteken opgericht voor ontvangers van het Victoria Cross en het George Cross. In Australië dragen rustplaatsen langs belangrijke wegen de namen van onderscheiden militairen. Ook kunstenaars en schrijvers hebben zich sinds de negentiende eeuw laten inspireren door verhalen van moed, wat resulteerde in schilderijen, literatuur en documentaires. Deze culturele verwerking benadrukt hoe het kruis deel is geworden van collectief historisch bewustzijn.
Conclusie
Het Victoria Cross is sinds de instelling in 1856 uitgegroeid tot een van de meest herkenbare militaire onderscheidingen ter wereld. De medaille belichaamt de erkenning van persoonlijke moed ongeacht rang of afkomst en heeft zijn betekenis behouden, ook na de opkomst van nationale varianten in het Gemenebest. Hoewel de toekenningen in de afgelopen decennia zeldzamer zijn geworden, blijft het Victoria Cross een tastbaar symbool van uitzonderlijke moed in oorlogstijd. Het kruis is niet alleen een militair ereteken, maar ook een cultureel en historisch monument dat verbonden is met de ontwikkeling van moderne oorlogsvoering en herinneringscultuur.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Rcdarchive at English Wikipedia, Public domain, via Wikimedia Commons
- Arthur, Max (2005). Symbol of Courage: Men behind the Medal. Pan Books. ISBN 978-0-330-49133-4.
- Ashcroft, Michael (2006). Victoria Cross Heroes. Headline Book Publishing. ISBN 0-7553-1632-0.
- Crook, M. J. (1975). The Evolution of the Victoria Cross. Midas Books. ISBN 0-85936-041-5.
- Duckers, Peter (2005). The Victoria Cross. Shire Publications. ISBN 978-0-7478-0635-6.
- Glanfield, John (2005). Bravest of the Brave. Sutton Publishing. ISBN 0-7509-3695-9.
- Harvey, David (2000). Monuments to Courage. Naval & Military Press. ISBN 1-84342-356-1.
- Wigmore, Lionel, ed. (1986). They Dared Mightily (2nd ed.). Canberra: Australian War Memorial. ISBN 0-642-99471-4.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946










