Ans van Dijk: collaboratie en executie in 1948

Anna (Ans) van Dijk (1905–1948) was een Nederlandse vrouw die tijdens de Tweede Wereldoorlog samenwerkte met de Duitse bezetter. Zij speelde een rol bij het opsporen van Joden en onderduikers en wordt verantwoordelijk gehouden voor het verraad van 145 mensen, van wie er 84 om het leven kwamen. In 1947 werd zij ter dood veroordeeld wegens collaboratie. Op 14 januari 1948 volgde de executie, waarmee zij de enige Nederlandse vrouw werd van wie het doodvonnis na de oorlog daadwerkelijk werd voltrokken.

Vroege leven en opleiding

Ans van Dijk werd op 24 december 1905 in Amsterdam geboren als dochter van Aron van Dijk en Kaatje Blik. Haar vader werkte in de financiële sector en haar moeder overleed vroegtijdig, wat een grote invloed had op haar jeugd. Van Dijk groeide op in een gezin met meerdere broers en halfbroers. Zij volgde geen uitgebreide hogere opleiding maar werkte zich in de detailhandel op. In 1927 trouwde zij met Abraham Querido, een huisknecht, maar het huwelijk strandde in 1935. Na de scheiding begon zij een hoedenwinkel, Maison Evany, aan de Nieuwendijk in Amsterdam.

Naast haar werk in de winkel begon zij een relatie met Miep Stodel, met wie zij ging samenwonen. Hun relatie speelde zich af in een tijd waarin homoseksualiteit maatschappelijk moeilijk bespreekbaar was. Het persoonlijke leven van Van Dijk werd zo gekenmerkt door zowel familiale spanningen als maatschappelijke beperkingen.

Interbellum: leven en werk

In het interbellum bouwde Van Dijk aan een bestaan als zelfstandig ondernemer. Haar hoedenzaak trok een vaste klantenkring en bood haar financiële zelfstandigheid. De winkel werd echter in 1941 door de bezetter gesloten vanwege de anti-Joodse maatregelen die bepaalden dat Joden geen eigen bedrijf meer mochten bezitten. Deze gebeurtenis betekende een breuk met haar zelfstandige bestaan en dwong haar zich aan te passen aan de steeds verdergaande beperkingen van de Duitse bezetting.

Na de sluiting van haar zaak en het vertrek van Stodel naar Zwitserland in 1942 werd Van Dijk kwetsbaarder. Zij leefde onder een valse identiteit, gebruikte een vals persoonsbewijs en blondeerde haar haar om haar Joodse afkomst te verhullen. Deze periode luidde de overgang in naar een fase waarin zij in aanraking kwam met zowel het verzet als de Sicherheitsdienst.

Deelname aan de Tweede Wereldoorlog

Eerste contacten met de bezetter

Aanvankelijk zocht Van Dijk aansluiting bij verzetskringen. Zij hielp Joden bij het vinden van onderduikadressen en onderhield contacten in de illegaliteit. In januari 1943 dook zij zelf onder. Tijdens haar verblijf op een schuiladres werd zij echter verraden en gearresteerd door de Sicherheitsdienst, in het bijzonder door rechercheur Peter Schaap van het Bureau Joodsche Zaken.

Overgang naar collaboratie

Na haar arrestatie werd Van Dijk onder druk gezet om samen te werken. Deportatie dreigde, waarna zij besloot de Duitsers te helpen. Zij ontwikkelde zich tot een V-vrouw, een vrouwelijke helper van de Sicherheitsdienst die zich voordeed als lid van het verzet. Zij lokte Joden en onderduikers door onderduikadressen en vervalste papieren aan te bieden, waarna zij werden gearresteerd.

Werkwijze en omvang van het verraad

Van Dijk werkte aanvankelijk alleen maar kreeg later steun van Branca Simons en de jonge Rosalie Roozendaal. Vanuit haar woning in de Jekerstraat werden vele slachtoffers gearresteerd. Haar activiteiten leidden ertoe dat 145 mensen werden verraden, waaronder Joden en niet-Joden. Onder de slachtoffers bevonden zich ook familieleden, waaronder een halfbroer met zijn gezin. Zij werd door de bezetter gewaardeerd om haar effectiviteit en ontving hiervoor betalingen.

De gebeurtenissen in Zeist

In de zomer van 1944 leidde haar werk tot een grote actie in Zeist, waar zij met Simons en Willem Houthuys verzetsmensen in de val liet lopen. Bij invallen op 18 augustus werden tientallen personen gearresteerd, waaronder twaalf Joden, van wie slechts enkelen de oorlog overleefden. Dit incident illustreert de verstrekkende gevolgen van haar collaboratie.

Na de oorlog

Na de bevrijding werd Van Dijk op 20 juni 1945 gearresteerd in Rotterdam. Haar proces begon op 24 februari 1947 bij het Bijzonder Gerechtshof in Amsterdam. De aanklachten betroffen 23 bewezen gevallen van verraad, hoewel bekend was dat haar daden veel omvangrijker waren. Zij bekende alle ten laste gelegde feiten. Haar advocaat vroeg om psychiatrisch onderzoek, maar dit werd geweigerd. De rechtbank oordeelde dat zij bewust had gehandeld en sprak de doodstraf uit.

In hoger beroep werd het vonnis bevestigd en haar gratieverzoek afgewezen. Koningin Wilhelmina tekende het doodvonnis begin januari 1948. Op 14 januari 1948 werd Van Dijk in Fort Bijlmer geëxecuteerd. De avond voor haar dood liet zij zich dopen en trad toe tot de Rooms-Katholieke Kerk. Zij werd begraven op de Noorderbegraafplaats in Amsterdam.

In latere jaren ontstond discussie over haar zaak, waarbij aandacht werd besteed aan het feit dat zij de enige vrouw was die na de oorlog in Nederland werd geëxecuteerd wegens collaboratie. Ook werd gespeculeerd over haar mogelijke betrokkenheid bij het verraad van het Achterhuis, maar bewijs daarvoor ontbreekt.

Conclusie

Ans van Dijk speelde een uitzonderlijke rol in de Nederlandse geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Haar leven toont de complexiteit van keuzes onder druk van vervolging, collaboratie en overlevingsdrang. Hoewel zij als Joodse vrouw aanvankelijk zelf slachtoffer was van de bezettingspolitiek, werd zij uiteindelijk een actieve medewerkster van de bezetter. Haar veroordeling en executie maakten haar tot een uniek geval in de Nederlandse naoorlogse rechtspleging. De zaak blijft onderwerp van studie en debat, vooral vanwege de combinatie van persoonlijke achtergrond, de omvang van het verraad en de vraag waarom juist haar doodvonnis werd voltrokken.

Bronnen en meer informatie

  1. Afbeelding: IISG, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
  2. Groen, Koos (1994). Als slachtoffers daders worden. De zaak van Joodse verraadster Ans van Dijk. Baarn: Uitgeverij AMBO. ISBN 90-263-1328-4.
  3. Kok, René; Somers, Erik (1991). Documentaire Nederland en de Tweede Wereldoorlog, aflevering 52, ‘De Afrekening’. Zwolle: Uitgeverij Waanders. ISBN 90-6630-952-0.
  4. Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946