De Type 97 Te-Ke was een Japanse tankette die vanaf 1938 werd ingezet voor verkenning, verbinding, bevoorrading en vuursteun. Het voertuig verving de Type 94 TK en had een bemanning van twee. De geringe afmetingen en het lage gewicht bevorderden de mobiliteit. Het dunne pantser en de beperkte bewapening maakten de Te-Ke echter ongeschikt voor gevechten met moderne vijandelijke tanks.
Benaming en militaire achtergrond
De officiële Japanse aanduiding luidde 九七式軽装甲車 テケ, uitgesproken als Kyūnana-shiki kei sōkōsha Te-Ke. De woorden kei sōkōsha betekenen lichte pantserwagen of licht gepantserd voertuig, terwijl westerse publicaties de Te-Ke gewoonlijk als tankette indelen. Het getal 97 verwees naar het Japanse keizerlijke jaar 2597, dat overeenkomt met 1937. De aanduiding moet niet worden verward met die van de Type 97 Chi-Ha, een middelzware tank uit hetzelfde jaar.
Tankettes waren kleine rupsvoertuigen die in de jaren twintig en dertig voor verkenning, verbinding en nabijsteun werden ontwikkeld. Hun beperkte gewicht maakte productie, transport en inzet op slechte wegen eenvoudiger dan bij volwaardige tanks. Daar stonden een kleine bemanning, weinig binnenruimte en dunne bepantsering tegenover. Het Japanse leger gebruikte zulke voertuigen bovendien als gepantserde trekker en als vervoermiddel voor munitie en andere voorraden.
Ontwikkeling
De ontwikkeling begon in 1936 met een proefmodel dat voortbouwde op de Type 94 TK. Het werk werd uitgevoerd binnen de industriële omgeving van Tokyo Gasu Denki, waaruit later de voertuigproducent Hino voortkwam. Het eerste ontwerp kreeg een krachtiger dieselmotor en ruimte voor zwaardere bewapening, maar voldeed tijdens de beproevingen nog niet aan alle eisen. Vooral de indeling van motor, bestuurder en commandant vroeg om aanpassing.
In november 1937 verscheen een gewijzigd proefmodel met de motor achter in de romp. Daardoor konden de bestuurder en commandant dichter bij elkaar in het voorste deel van het voertuig worden geplaatst. Hun onderlinge communicatie werd eenvoudiger en de gevechtsruimte was beter gescheiden van het motorcompartiment. Het Japanse leger aanvaardde deze uitvoering, waarna de serieproductie in 1938 op gang kwam.
De Te-Ke was geen Type 94 met uitsluitend een andere motor, hoewel beide voertuigen uiterlijk en technisch verwant waren. De gewijzigde plaatsing van de aandrijving leidde tot een andere rompindeling, een meer centraal geplaatste koepel en een aangepaste gewichtsverdeling. Ook het onderstel en de rupsgeleiding werden verder uitgewerkt. Daarmee behield het ontwerp de compacte afmetingen van zijn voorganger, maar werden verschillende praktische tekortkomingen verminderd.
Romp, koepel en bemanning
De romp bestond uit stalen pantserplaten die grotendeels met klinknagels aan een raamwerk waren bevestigd. De bestuurder zat linksvoor, terwijl de commandant rechts van hem en gedeeltelijk in de eenpersoonskoepel plaatsnam. Achter de bemanningsruimte lag de luchtgekoelde dieselmotor. Warmtewerende asbestplaten aan de binnenzijde moesten de invloed van de motor en het warme klimaat op de bemanning beperken, een materiaalkeuze die in die periode vaker voorkwam.
De tweekoppige bemanning vormde tegelijk een belangrijk nadeel. De bestuurder hield zich bezig met sturen, schakelen en het waarnemen van het terrein direct voor de tankette. De commandant moest doelen zoeken, bevelen geven en het hoofdwapen richten, laden en afvuren. Wanneer een radio aanwezig was, kwam ook de verbindingstaak bij hem terecht, waardoor zijn werkbelasting tijdens een gevecht sterk toenam.
De koepel werd met de hand gedraaid en bood slechts beperkte werkruimte. Bij de kanonuitvoering moest de commandant de munitie uit rekken in de koepel en gevechtsruimte nemen, het kanon laden en daarna zelf richten. Deze opeenvolging vertraagde de waarneming en vuurleiding, vooral wanneer het voertuig bewoog. Rechtstreeks overleg met de bestuurder was wel eenvoudiger dan in de Type 94, doordat beide militairen zich in dezelfde voorste ruimte bevonden.
Afmetingen, motor en mobiliteit
De Te-Ke was ongeveer 3,70 meter lang, circa 1,90 meter breed en ongeveer 1,79 meter hoog. De gevechtsmassa bedroeg ongeveer 4,5 ton bij de mitrailleuruitvoering en rond 4,75 ton bij een voertuig met kanon. Een luchtgekoelde viercilinder dieselmotor van Ikegai leverde ongeveer 65 pk. Daarmee lag de normale maximumsnelheid op de weg rond 40 tot 42 kilometer per uur.
Het rijbereik wordt doorgaans op ongeveer 200 tot 250 kilometer gesteld, afhankelijk van de meetwijze en rijomstandigheden. Het onderstel gebruikte aan iedere zijde twee stellen loopwielen met schroefveren, aangevuld met een voorste aandrijfwiel en een achterste geleidewiel. Deze inrichting was betrekkelijk eenvoudig en sloot aan bij eerdere Japanse rupsvoertuigen. De smalle rupsbanden beperkten echter de grip op zeer zachte of moerassige bodem.
Het lage gewicht bood duidelijke voordelen bij vervoer en inzet. De tankette kon met lichtere hijsmiddelen op een schip worden geladen en belastte bruggen, veerponten en wegen minder dan een middelzware tank. Dat was bruikbaar in China, Zuidoost-Azië en op eilanden met een beperkte infrastructuur. De Te-Ke was niet amfibisch en bleef voor brede rivieren of zeestraten afhankelijk van vaartuigen en voorbereid transport.
Bewapening
Er bestonden twee hoofdversies van de Te-Ke. De kanonuitvoering droeg een Type 94-kanon van 37 mm en bij latere voertuigen kon ook een Type 98-kanon van hetzelfde kaliber voorkomen. Er konden ongeveer honderd brisant- en pantsergranaten worden meegenomen. De andere uitvoering had één Type 97-mitrailleur van 7,7 mm als hoofdwapen en bezat geen aanvullend boordwapen.
Het 37mm-kanon was bedoeld voor vuur tegen infanteriestellingen, mitrailleurnesten, ongepantserde voertuigen en lichte pantservoertuigen. Tegen sommige lichte tanks uit de jaren dertig kon pantsermunitie op korte afstand resultaat hebben. Het wapen was daarom niet onder alle omstandigheden nutteloos tegen geallieerd pantser, maar het vermogen was ontoereikend tegen zwaarder beschermde en later gebouwde tanks. De mitrailleuruitvoering was uitsluitend geschikt voor doelen die niet of slechts licht waren beschermd.
De eenpersoonskoepel beperkte de praktische vuursnelheid en doelwaarneming. De commandant kon niet gelijktijdig het gevechtsveld overzien, de bestuurder aansturen en het kanon bedienen. Bovendien ontbrak een coaxiale mitrailleur waarmee een kanonvoertuig infanteriedoelen kon bestrijden zonder granaten te gebruiken. De bewapening paste daardoor bij verkenning en beperkte vuursteun, maar niet bij een langdurig tankgevecht.
Pantserbescherming
De dikte van het geklonken pantser varieerde per plaats en uitvoering, waarbij in naslagwerken waarden van ongeveer 4 tot 16 mm worden genoemd. De platen boden enige bescherming tegen geweerkogels, lichte scherven en vuur op grotere afstand. Zwaar machinegeweervuur, antitankgeweren, antitankkanonnen en vrijwel ieder tankkanon konden de romp of koepel doorboren. Ook de dunnere dak- en bodemplaten waren kwetsbaar voor granaatwerking en mijnen.
De kleine romp maakte de Te-Ke minder gemakkelijk waarneembaar dan grotere tanks, maar dat verving geen degelijke bescherming. Geklonken verbindingen konden bij een inslag bovendien metaaldeeltjes of losgeraakte klinknagels in de bemanningsruimte veroorzaken. De tweekoppige bemanning had weinig ruimte om na een treffer te handelen of een gewonde kameraad te helpen. Daarom hing overleving vooral af van terrein, verrassing, snelheid en het vermijden van vijandelijk antitankvuur.
Productie
Van de Type 97 Te-Ke werden volgens de meest gebruikte productiecijfers 616 exemplaren gebouwd. De reeks bestond uit één proefvoertuig in 1937, 56 voertuigen in 1938, 217 in 1939 en 284 in 1940. Tussen 1941 en 1944 kwamen daar gezamenlijk nog 58 voertuigen bij. Het grootste deel van de productie vond dus plaats voordat Japan in december 1941 de oorlog tegen de westerse geallieerden uitbreidde.
De Type 97 verving de Type 94 vanaf 1939 op de productielijn, maar beide typen bleven naast elkaar in gebruik. De Te-Ke werd in aanzienlijke aantallen vervaardigd, al was hij niet de talrijkste Japanse tankette wanneer de totale productie van de Type 94 wordt meegeteld. Na 1940 daalde de jaarlijkse levering sterk doordat andere tanks en ondersteuningsvoertuigen voorrang kregen. De beperkte late productie betekende dat verliezen en slijtage steeds moeilijker konden worden aangevuld.
De operationele waarde nam vanaf 1943 af, maar het type werd niet volledig uit dienst genomen. Te-Kes bleven tot 1945 aanwezig bij eenheden in China, Zuidoost-Azië en het gebied van de Stille Oceaan. Naarmate modern geallieerd antitankmaterieel algemener werd, verschoof hun gebruik verder naar verbinding, bewaking, transport en plaatselijke verkenning. Voertuigen die niet meer mobiel waren, konden nog als vaste vuurpost of bron van onderdelen dienen.
Tactische inzet
De Te-Ke werd vooral toegewezen aan verkenningsregimenten die uit voormalige cavalerie-eenheden waren voortgekomen. Zulke regimenten ondersteunden infanteriedivisies met terreinverkenning, beveiliging en het onderhouden van contact tussen verspreide formaties. Daarnaast kwamen tankettes terecht bij tankeenheden, zelfstandige detachementen en Japanse marine-infanterie. Binnen infanterieformaties konden kleine aantallen of paren worden ingezet waar een volledig tankpeloton niet beschikbaar of niet nodig was.
Bij bevoorrading kon het voertuig een kleine rupsaanhangwagen trekken met munitie, brandstof of ander materieel. De bepantsering gaf de bemanning daarbij enige bescherming tegen scherven en geweervuur, maar maakte vervoer onder zwaar vuur niet veilig. De tankette kon ook berichten, officieren of verbindingsmiddelen over korte afstanden verplaatsen. Daardoor was de militaire waarde breder dan de prestaties van het hoofdwapen alleen doen vermoeden.
Verkenning met een gepantserd voertuig vereiste terughoudend gebruik. De bemanning beschikte over beperkte waarnemingsmogelijkheden en slechts een deel van de voertuigen had een radio. Een Te-Ke die een vijandelijke stelling frontaal aanviel, verloor het voordeel van snelheid en geringe afmetingen. Het voertuig functioneerde het best bij het verzamelen en doorgeven van informatie, het beveiligen van marsroutes en het ondersteunen van infanterie tegen zwak verdedigde doelen.
Inzet in China en bij Nomonhan
In China werd de Te-Ke tijdens de Tweede Chinees-Japanse Oorlog gebruikt voor verkenning, begeleiding van colonnes en steun aan infanterie. Het lage gewicht vereenvoudigde vervoer over rivieren en over wegen die voor zwaardere voertuigen minder geschikt waren. Chinese strijdkrachten beschikten wel over verschillende buitenlandse tanks en antitankwapens, maar deze waren niet overal of in gelijke aantallen aanwezig. Daardoor verschilden de omstandigheden waaronder Japanse tankettes werden ingezet sterk per plaats en periode.
De gevechten bij Nomonhan, ook bekend als de Slag bij Khalkhin Gol, vormden in 1939 een zwaardere beproeving. Japanse pantservoertuigen kwamen daar tegenover Sovjettanks van de typen BT-5 en BT-7 en antitankgeschut van 45 mm te staan. Deze wapens hadden meer bereik en konden het dunne pantser van de Te-Ke zonder moeite doorboren. De verliezen binnen de Japanse pantserstrijdkrachten toonden aan dat tankettes niet geschikt waren om een tegenstander met tanks en samenhangende antitankverdediging rechtstreeks aan te vallen.
Inzet in Zuidoost-Azië en de Stille Oceaan
Tijdens de Japanse opmars van 1941 en 1942 verschenen Te-Kes in Malakka, de Filipijnen en andere delen van Zuidoost-Azië. Hun geringe gewicht hielp op smalle wegen, bij eenvoudige bruggen en tijdens vervoer per landingsvaartuig. Een gefotografeerde Te-Ke bij de gevechten rond Muar in januari 1942 toont het gebruik in de campagne op Malakka. Het voertuig leverde daar plaatselijke steun, maar vormde slechts één onderdeel van grotere Japanse infanterie- en pantserformaties.
Op de Filipijnen en eilanden in de Stille Oceaan vervulde de tankette vergelijkbare taken. De mobiliteit bleef bruikbaar voor patrouilles, verbinding en bevoorrading zolang wegen en terrein doorgang toelieten. Vanaf 1942 stonden daar steeds vaker Amerikaanse M3 Stuart-tanks, later M4 Sherman-tanks en krachtiger antitankwapens tegenover. In zo’n omgeving kon de Te-Ke alleen buiten rechtstreeks tankgevecht nog doelmatig worden gebruikt.
De aanwezigheid van exemplaren in 1945 weerspreekt een volledige terugtrekking in 1943. Wel werden overgebleven voertuigen door brandstoftekorten, gebrek aan onderdelen en geallieerd luchtoverwicht steeds minder mobiel ingezet. Sommige tankettes bleven achter op eilanden of werden na de Japanse capitulatie buitgemaakt. Hun verdere gebruik hing vervolgens af van de plaatselijke toestand en de beschikbaarheid van bemanningen, munitie en onderhoudsmiddelen.
Gebruik in Nederlands-Indië
Ook in Nederlands-Indië waren Te-Kes aanwezig toen Japan in augustus 1945 capituleerde. Een deel van het achtergelaten Japanse materieel kwam tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog in handen van Indonesische strijdkrachten en de Tentara Nasional Indonesia. De voertuigen boden een vroege bron van gepantserd materieel, hoewel onderhoud en munitievoorziening problemen konden opleveren. Het gebruik beperkte zich daarom tot de exemplaren die lokaal inzetbaar konden worden gehouden.
Het bewaard gebleven Nederlandse exemplaar werd in 1947 op Oost-Java tijdens de eerste politionele actie door de Mariniersbrigade op Indonesische troepen buitgemaakt. Vervolgens ging de tankette als krijgsbuit naar Nederland en werd hij uiteindelijk onderdeel van de collectie van het Nationaal Militair Museum in Soesterberg. Het voertuig wordt gedateerd op 1937. De aangebrachte camouflage wordt aan de Indonesische gebruiksperiode toegeschreven en is dus niet de oorspronkelijke Japanse afwerking.
De tankette in Soesterberg draagt tegenwoordig een Japanse mitrailleur van 7,7 mm, maar niet het juiste wapentype voor deze uitvoering. Het wapen is waarschijnlijk na de actieve gebruiksperiode toegevoegd. Daardoor moet het museumstuk niet zonder meer als volledig oorspronkelijke bewapeningsconfiguratie worden gelezen. De romp, constructie en herkomst maken het voertuig wel tot een tastbaar overblijfsel van zowel de Japanse bezetting als de daaropvolgende strijd in Indonesië.
Varianten en afgeleide voertuigen
Het onderstel van de Te-Ke vormde de basis voor meerdere gespecialiseerde voertuigen. De Type 98 So-Da was een gepantserd transportvoertuig voor personeel en munitie waarvan de productie in 1941 begon. De Type 100 Te-Re, vanaf 1940 gebouwd, diende als waarnemings- en verbindingsvoertuig voor artillerie. Deze uitvoeringen benutten de compacte aandrijving en mobiliteit van de tankette, maar kregen een romp die op hun ondersteunende taak was aangepast.
Bij het proefmodel Ki-To werd de koepel verwijderd en een Type 98-snelvuurkanon van 20 mm voor luchtafweer geplaatst. Het chassis werd verlengd en kreeg aan iedere zijde een extra loopwiel, terwijl de bediening nauwelijks pantserbescherming had. Het ontwerp kwam niet tot serieproductie. Daarmee bleef de Ki-To een proef om een licht rupsvoertuig als mobiel luchtafweerplatform te gebruiken.
Er bestonden verder een Type 97-desinfectievoertuig en een Type 97-gasverspreidingsvoertuig. De trekker was afgesloten om de bemanning tegen chemische stoffen te beschermen en trok een afzonderlijke rupsaanhangwagen. De ene combinatie was bestemd voor ontsmetting, de andere voor het verspreiden van chemische strijdmiddelen. Deze gespecialiseerde voertuigen bouwden voort op eerdere uitvoeringen op basis van de Type 94 en tonen hoe hetzelfde onderstel voor uiteenlopende legerfuncties werd aangepast.
Prestaties en beperkingen
Binnen de beoogde rol bood de Te-Ke een bruikbare combinatie van snelheid, klein formaat en eenvoudig vervoer. Hij kon routes verkennen, verbinding onderhouden en lichte lasten meenemen op plaatsen waar vrachtwagens of zwaardere tanks moeilijker kwamen. De dieselmotor en de verbeterde indeling waren duidelijke stappen vooruit ten opzichte van de Type 94. Ook de mogelijkheid om een 37mm-kanon te dragen vergrootte de vuursteun tegen lichte doelen.
Als gevechtstank bleef het voertuig ontoereikend. De commandant was overbelast, het pantser was dun en geen van beide hoofdwapens bood een evenwichtige combinatie van antitankkracht en vuur tegen infanterie. De 37mm-uitvoering kon niet worden gelijkgesteld aan een moderne lichte tank met drie of meer bemanningsleden. Tegen goed uitgeruste geallieerde eenheden moest de Te-Ke daarom uit rechtstreeks gevecht worden gehouden.
De beoordeling hangt dus samen met de taak waarvoor het voertuig was ontworpen. Als vervanger van de Type 94 verbeterde de Te-Ke de onderlinge communicatie, aandrijving en mogelijke bewapening. Als tankette bleef hij gebonden aan de grenzen van een voertuig van minder dan vijf ton. De snelle ontwikkeling van antitankwapens en geallieerde tanks maakte die grenzen tijdens de Tweede Wereldoorlog steeds duidelijker.
Bewaarde exemplaren
Het exemplaar in het Nationaal Militair Museum is het bekendste bewaard gebleven voertuig in Nederland. Andere complete Te-Kes, rompen en wrakken bevinden zich in militaire collecties in onder meer Rusland, Australië, Myanmar, Papoea-Nieuw-Guinea, Micronesië en de Verenigde Staten. Niet alle voertuigen hebben dezelfde bewapening of conserveringstoestand. Samen laten zij de kanonuitvoering, de mitrailleuruitvoering en enkele gespecialiseerde toepassingen van het onderstel zien.
Conclusie
De Type 97 Te-Ke was een lichte Japanse tankette voor verkenning, verbinding, bevoorrading en beperkte steun aan infanterie. De verplaatsing van de motor naar achteren verbeterde de indeling ten opzichte van de Type 94, terwijl het lage gewicht vervoer en inzet op zwakke infrastructuur vergemakkelijkte. Daartegenover stonden een overbelaste tweekoppige bemanning, dun pantser en een hoofdwapen dat tijdens de oorlog snel verouderde. Het voertuig bleef daarom bruikbaar in ondersteunende taken, maar was niet geschikt voor rechtstreeks gevecht met moderne tanks.
Bronnen en meer informatie
- Afbeelding: Zandcee, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
- Coox, Alvin D. (1985). Nomonhan: Japan Against Russia, 1939. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1160-7.
- Foss, Christopher F. en Miller, David (2003). The Great Book of Tanks: The World’s Most Important Tanks from World War I to the Present Day. St. Paul: Zenith Press. ISBN 0-7603-1475-6.
- Foss, Christopher F. (2003). Tanks: The World’s Best Tanks in 500 Great Photos. St. Paul: Crestline. ISBN 0-7603-1500-0.
- Gander, Terry J. (1995). Jane’s Tanks of World War II. Londen: HarperCollins. ISBN 0-00-470847-4.
- Tomczyk, Andrzej M. (2002). Japanese Armor, Volume 1. Gdańsk: AJ Press. ISBN 83-7237-097-4.
- Tomczyk, Andrzej M. (2003). Japanese Armor, Volume 3. Gdańsk: AJ Press. ISBN 83-7237-128-8.
- Zaloga, Steven J. (2007). Japanese Tanks 1939–45. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84603-091-8.
- Zaloga, Steven J. (2008). Armored Thunderbolt: The U.S. Army Sherman in World War II. Mechanicsburg: Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-0424-3.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946
.jpg){kind=link}