Chemische wapens zijn giftige stoffen en daarvoor bestemde munitie of apparatuur waarmee mensen of dieren door vergiftiging worden gedood of uitgeschakeld. Blootstelling kan plaatsvinden via de ademhaling, huid, ogen of mond. De gevolgen verschillen per stof en blootstelling. Het Chemisch Wapenverdrag verbiedt deze wapens en verplicht verdragsstaten tot vernietiging van hun voorraden.
Geschiedenis van chemische wapens
Eerste Wereldoorlog en eerste gebruik
Het gebruik van giftige stoffen tijdens conflicten is ouder dan de Eerste Wereldoorlog, maar tussen 1914 en 1918 ontstond chemische oorlogvoering op industriële schaal. Franse troepen gebruikten in 1914 al traangas, met beperkte militaire resultaten. Op 22 april 1915 zette het Duitse leger bij Ieper op grote schaal chloor in tegen geallieerde posities. Deze aanval tijdens de Tweede Slag om Ieper geldt als het begin van de grootschalige gasoorlog aan het westfront.
Na de Duitse chlooraanval ontwikkelden ook andere oorlogvoerende landen chemische wapens en beschermingsmiddelen. Naast chloor werd fosgeen gebruikt, een stof die ernstige longschade kan veroorzaken. In de nacht van 12 op 13 juli 1917 gebruikte Duitsland bij Ieper voor het eerst mosterdgas tegen Britse troepen. Dit middel beschadigde niet alleen de luchtwegen, maar ook de huid en ogen, waardoor bescherming van uitsluitend de ademhaling onvoldoende was.
Chemische wapens veroorzaakten doden, verwondingen en langdurige uitval, maar bepaalden niet zelfstandig de uitkomst van de oorlog. Artillerie en andere conventionele wapens bleven verantwoordelijk voor het grootste deel van de militaire verliezen. Legers pasten hun uitrusting, medische behandeling en opleiding aan de chemische dreiging aan. Daardoor veranderden de gevolgen van gasaanvallen gedurende de oorlog, terwijl blootstelling aan nieuwe stoffen opnieuw slachtoffers veroorzaakte.
Interbellum en internationaal verdrag
Op 17 juni 1925 werd het Protocol van Genève ondertekend, dat het gebruik van verstikkende, giftige en andere gassen en van bacteriologische oorlogsmethoden verbood. Het protocol richtte zich op gebruik tijdens oorlog en bevatte geen algemeen verbod op ontwikkeling, productie of bezit. Staten konden daarom chemische voorraden aanhouden zonder daarmee automatisch dit protocol te schenden. Bovendien maakten verschillende landen voorbehouden, bijvoorbeeld voor vergelding na een chemische aanval.
Het protocol vormde een internationale beperking, maar beschikte niet over een wereldwijd inspectiestelsel voor chemische voorraden. Tijdens het interbellum bleven landen onderzoek uitvoeren en hun chemische bewapening ontwikkelen. In Duitsland werden in de jaren dertig zenuwagentia ontdekt, waaronder tabun en sarin. Deze stoffen beïnvloeden de overdracht van zenuwprikkels en werken daardoor anders dan de longbeschadigende en blaartrekkende middelen uit de Eerste Wereldoorlog.
Gebruik door Italië: De oorlog in Ethiopië
De Tweede Italiaans-Ethiopische Oorlog begon op 3 oktober 1935 met de Italiaanse invasie van Ethiopië. Het fascistische bewind van Benito Mussolini wilde het land onderwerpen en opnemen in het Italiaanse koloniale rijk. Italië beschikte over moderne vliegtuigen en zware bewapening, terwijl de Ethiopische strijdkrachten veel minder materieel hadden. Tijdens de oorlog voegde het Italiaanse leger chemische wapens toe aan zijn conventionele militaire middelen.
Het gebruik van mosterdgas
Vanaf december 1935 gebruikten Italiaanse strijdkrachten chemische wapens tijdens de veldtocht, vooral zwavelmosterd, doorgaans mosterdgas genoemd. De inzet vond onder meer plaats vanuit vliegtuigen en trof zowel strijdende eenheden als burgers. Italië en Ethiopië waren op dat moment beide partij bij het Protocol van Genève. Het Italiaanse gebruik van chemische wapens was daarmee in strijd met de verdragsverplichtingen die de inzet van deze middelen verboden.
Gevolgen voor Ethiopië
De chemische aanvallen veroorzaakten huidletsel, oogbeschadiging en problemen met de ademhaling bij slachtoffers die nauwelijks over beschermingsmiddelen beschikten. De medische voorzieningen waren onvoldoende toegerust om grote aantallen chemische verwondingen te behandelen. Verslagen van hulpverleners en Ethiopische vertegenwoordigers documenteerden de aanvallen en de gevolgen voor militairen en burgers. Een betrouwbaar totaal van alle doden en gewonden door de chemische inzet ontbreekt, waardoor nauwkeurige slachtofferaantallen niet kunnen worden vastgesteld.
Internationale reacties
Ethiopië bracht de Italiaanse aanvallen onder de aandacht van de Volkenbond, terwijl medische hulpverleners melding maakten van verwondingen door chemische stoffen. De Volkenbond legde Italië economische en financiële sancties op vanwege de agressie tegen Ethiopië. Het is daarom onjuist dat er helemaal geen internationale maatregelen werden genomen. De sancties omvatten echter geen olie-embargo en voorkwamen de Italiaanse verovering niet.
Op 5 mei 1936 bezetten Italiaanse troepen Addis Abeba, waarna Mussolini op 9 mei de annexatie van Ethiopië afkondigde. Het Ethiopische verzet tegen de bezetting ging vervolgens door. De oorlog liet zien dat een verbod op chemische wapens zonder doeltreffende handhaving overtredingen niet verhinderde. De gebeurtenissen vormden daarmee een voorbeeld van de beperkingen van het internationale veiligheidssysteem tijdens het interbellum.
Tweede Wereldoorlog en latere ontwikkelingen
Chemische wapens tijdens de Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog beschikten verschillende grote mogendheden over chemische voorraden, maar op de Europese slagvelden ontstond geen grootschalige gasoorlog zoals tussen 1915 en 1918. Dat betekende niet dat chemische wapens wereldwijd ongebruikt bleven. Japanse strijdkrachten gebruikten dergelijke wapens tijdens hun oorlog in China. De algemene bewering dat chemische wapens in deze periode nauwelijks werden ingezet, geeft daarom een onvolledig beeld.
Daarnaast gebruikten de nazi’s giftige stoffen voor de massamoord op Joden en andere vervolgde groepen. In gaskamers en gaswagens werd onder meer koolmonoxide toegepast. In andere vernietigingsinstallaties werd waterstofcyanide gebruikt, dat vrijkwam uit het bestrijdingsmiddel Zyklon B. Deze moordpraktijken moeten worden onderscheiden van chemische aanvallen tussen strijdkrachten op het slagveld, zonder het gebruik van giftige stoffen buiten beschouwing te laten.
Na 1945 bleven vooral de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie omvangrijke chemische voorraden aanhouden. Tijdens de oorlog tussen Iran en Irak van 1980 tot 1988 gebruikte Irak chemische wapens tegen Iraanse strijdkrachten. Ook Koerdische burgers werden getroffen, onder meer bij de aanval op Halabja in maart 1988. Deze gebeurtenissen toonden aan dat het Protocol van Genève het gebruik van chemische wapens niet volledig had voorkomen.
Het Verdrag inzake chemische wapens
Het Verdrag inzake chemische wapens, internationaal bekend als de Chemical Weapons Convention of CWC, werd op 13 januari 1993 voor ondertekening opengesteld. Het trad op 29 april 1997 in werking. Het verdrag verbiedt onder meer ontwikkeling, productie, verwerving, opslag, overdracht en gebruik van chemische wapens. Verdragsstaten moeten hun chemische wapens en productievoorzieningen aangeven, de wapens vernietigen en de voorzieningen vernietigen of onder strikte voorwaarden ombouwen.
De definitie berust op het doel waarvoor een stof wordt gebruikt of bestemd is. Een industriële stof kan onder het verbod vallen wanneer haar giftige eigenschappen als wapen worden ingezet. Omgekeerd blijft vreedzaam gebruik van chemicaliën mogelijk, mits soort en hoeveelheid overeenkomen met het toegestane doel. Het verdrag beperkt zich daardoor niet tot een vaste lijst van afzonderlijke verboden stoffen.
Incidenten met chemische wapens na het verbod
Gebruik in Syrië
Op 21 augustus 2013 vonden chemische aanvallen plaats in Ghouta, bij Damascus. Een onderzoeksmissie van de Verenigde Naties stelde op basis van medische gegevens, monsters en onderzochte munitie vast dat sarin was gebruikt. Onder de slachtoffers bevonden zich veel burgers. De opdracht van deze missie was het vaststellen van chemisch wapengebruik; het aanwijzen van verantwoordelijken behoorde niet tot haar mandaat.
Syrië trad in september 2013 toe tot het Chemisch Wapenverdrag, dat op 14 oktober van dat jaar voor het land in werking trad. De aanval op Ghouta vond dus vóór die inwerkingtreding plaats, terwijl het internationale verbod op chemisch wapengebruik al bestond. Ook bij latere incidenten in Syrië werd de inzet van giftige stoffen onderzocht en in verschillende gevallen bevestigd. Het aantonen van een gebruikte stof en het vaststellen van verantwoordelijkheid vereisen verschillende onderzoekstaken.
Andere incidenten
Chemische wapens zijn ook buiten oorlogssituaties gebruikt, zoals bij de sarinaanval op de metro van Tokio op 20 maart 1995. De sekte Aum Shinrikyo voerde deze aanval uit tegen reizigers. Het incident vond plaats vóór de inwerkingtreding van het Chemisch Wapenverdrag in 1997. Het maakte duidelijk dat ook niet-statelijke organisaties chemische aanslagen konden plegen en dat civiele hulpdiensten daarop voorbereid moesten zijn.
Op 13 februari 2017 werd Kim Jong-nam op de luchthaven van Kuala Lumpur vergiftigd. Volgens het Maleisische onderzoek was het zenuwagens VX de doodsoorzaak. De Uitvoerende Raad van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens veroordeelde het gebruik van een chemisch wapen bij dit incident. De zaak liet zien dat chemische middelen ook bij een gerichte moordaanslag kunnen worden ingezet.
Op 4 maart 2018 werden Sergej en Joelia Skripal in Salisbury vergiftigd met een zenuwagens uit de novitsjokgroep. De OPCW bevestigde via onafhankelijk laboratoriumonderzoek de Britse bevindingen over de identiteit van de gebruikte stof. Later dat jaar vond in het nabijgelegen Amesbury een tweede blootstelling plaats, waarbij een vrouw overleed. De technische identificatie van de stof moet worden onderscheiden van conclusies over wie de vergiftiging uitvoerde.
Gevolgen van chemische wapens
Fysieke gevolgen
Chemische agentia worden vaak ingedeeld naar hun belangrijkste werking op het lichaam. Chloor en fosgeen beschadigen vooral de luchtwegen en longen, met mogelijk vochtophoping in de longen en ademhalingsfalen. Blaartrekkende middelen, zoals zwavelmosterd, kunnen de huid, ogen en luchtwegen aantasten. Weer andere stoffen, waaronder waterstofcyanide, verstoren het gebruik van zuurstof door lichaamscellen en veroorzaken zo schade aan vitale organen.
Zenuwagentia zoals sarin en VX remmen een enzym dat nodig is om zenuwsignalen te beëindigen. Daardoor raken onder meer spieren en klieren overmatig geprikkeld, met mogelijke spierkrampen, stuipen en ademhalingsfalen. De gebruikelijke benaming zenuwgas is chemisch niet altijd nauwkeurig: sarin en VX zijn bij kamertemperatuur vloeistoffen. Ook mosterdgas is onder normale kamertemperaturen een vloeistof, hoewel blootstelling eveneens via damp kan plaatsvinden.
De ernst van de vergiftiging hangt af van de stof, de opgenomen hoeveelheid, de blootstellingsroute en de duur van het contact. Bij sommige middelen ontstaan ernstige verschijnselen snel, terwijl klachten na blootstelling aan mosterdgas of fosgeen vertraagd kunnen optreden. Het ontbreken van onmiddellijke klachten sluit daarom lichamelijke schade niet uit. Medische beoordeling vereist kennis van de mogelijke stof en van het verloop van de blootstelling.
Overlevenden kunnen langdurige luchtwegklachten, oogproblemen, littekens en andere blijvende beperkingen ontwikkelen. Dergelijke gevolgen zijn ook mogelijk na een eenmalige ernstige blootstelling en vereisen dus geen langdurig of herhaald contact. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek classificeert zwavelmosterd als kankerverwekkend voor mensen. Welke gevolgen bij een individuele patiënt optreden, hangt af van de blootstelling en kan niet uitsluitend uit de naam van het middel worden afgeleid.
Psychologische en sociale gevolgen
Chemische aanvallen kunnen naast lichamelijk letsel langdurige psychische klachten veroorzaken. Onderzoek onder Iraanse overlevenden beschrijft angstklachten, depressieve verschijnselen en posttraumatische stressstoornis. Deze gevolgen houden verband met de aanvalservaring en kunnen samengaan met lichamelijke beperkingen en verlies van naasten. Niet iedere blootgestelde persoon ontwikkelt dezelfde klachten, waardoor individuele medische en psychologische beoordeling nodig blijft.
Blijvende gezondheidsproblemen hebben ook gevolgen voor gezinnen en de maatschappelijke positie van slachtoffers. Beperkingen kunnen onderwijs, werk en dagelijkse verzorging bemoeilijken, terwijl medische behandeling langdurig nodig kan blijven. Bovendien moeten getroffen gemeenschappen omgaan met onzekerheid over mogelijke verontreiniging en terugkeer naar woningen of landbouwgrond. De maatschappelijke gevolgen duren daardoor soms veel langer dan de directe aanval of het gewapende conflict.
Verwijdering en preventie van chemische wapens
Uitdagingen bij het verwijderen
De vernietiging van chemische wapens vereist gespecialiseerde installaties, getraind personeel en controle op de veiligheid van mens en milieu. Oude munitie kan door beschadiging of corrosie moeilijk veilig te behandelen zijn. Ook achtergelaten wapens, waaronder Japanse chemische munitie in China, vallen onder internationale afspraken over opruiming en vernietiging. Staten zijn verantwoordelijk voor uitvoering van hun verdragsverplichtingen, terwijl de OPCW de naleving controleert.
Op 7 juli 2023 bevestigde de OPCW dat alle chemische wapenvoorraden die verdragsstaten hadden aangegeven, onder toezicht waren vernietigd. De Verenigde Staten voltooiden toen als laatste betrokken bezitterstaat de vernietiging van hun aangegeven voorraad. Deze vaststelling betreft de officieel aangegeven voorraden en bewijst niet dat wereldwijd ieder chemisch wapen verdwenen is. Oude en achtergelaten munitie en de mogelijkheid van niet-aangegeven voorraden blijven afzonderlijke aandachtspunten.
Internationale samenwerking
De Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons, afgekort OPCW, is gevestigd in Den Haag en ziet toe op de uitvoering van het verdrag. Haar werkzaamheden omvatten inspecties, beoordeling van nationale opgaven en ondersteuning van onderzoek naar mogelijk chemisch wapengebruik. Ook bepaalde activiteiten in de chemische industrie vallen onder het verificatiestelsel. Daarmee omvat de controle zowel militaire voorraden als vreedzame chemische activiteiten waarop verdragsregels van toepassing zijn.
Betrouwbaar onderzoek vraagt om zorgvuldig verzamelde monsters, vastgelegde bewijsketens en analyse door daarvoor aangewezen laboratoria. De resultaten moeten kunnen worden beoordeeld zonder uitsluitend op verklaringen van betrokken strijdende partijen te steunen. Staten dragen daarnaast verantwoordelijkheid voor nationale wetgeving, toezicht en samenwerking met de OPCW. Internationale samenwerking verbindt zo diplomatieke afspraken met laboratoriumonderzoek, inspecties en strafrechtelijke handhaving.
Toekomstige preventiemaatregelen
Het voorkomen van nieuw chemisch wapengebruik vereist blijvende toepassing van de bestaande verdragsregels. Daarbij horen toezicht op relevante chemicaliën, bescherming van voorraden en onderzoek naar vermoedelijke overtredingen. Opleiding van inspecteurs, laboratoriumpersoneel en medische hulpverleners ondersteunt zowel controle als hulpverlening. Omdat chemische kennis ook vreedzame toepassingen heeft, moet toezicht rekening houden met het doel van activiteiten en de bijbehorende soorten en hoeveelheden stoffen.
Conclusie
Chemische wapens veroorzaken schade door de giftige werking van stoffen en verschillen onderling in hun effecten op het lichaam. Hun geschiedenis omvat de gasoorlog van 1914–1918, de Italiaanse inzet in Ethiopië, Japanse aanvallen in China en latere oorlogen en vergiftigingen. Het Chemisch Wapenverdrag combineert een verbod met aangifte, inspectie en vernietiging. De vernietiging van aangegeven voorraden heeft oude oorlogsresten en het risico op nieuw gebruik niet weggenomen.
Bronnen en meer informatie
- Jones, Edgar (2014). Terror Weapons: The British Experience of Gas and Its Treatment in the First World War. War in History, 21(3), 355–375. DOI 10.1177/0968344513510248.
- Baudendistel, Rainer (1998). Force versus law: The International Committee of the Red Cross and chemical warfare in the Italo-Ethiopian war 1935–1936. International Review of the Red Cross, 38(322), 81–104. DOI 10.1017/S0020860400090781.
- Grunden, Walter E. (2017). No Retaliation in Kind: Japanese Chemical Warfare Policy in World War II. In: One Hundred Years of Chemical Warfare: Research, Deployment, Consequences, 259–271. Cham: Springer. DOI 10.1007/978-3-319-51664-6_14.
- World Health Organization (2004). Public health response to biological and chemical weapons: WHO guidance. Tweede druk. Genève: WHO. ISBN 9789241546157.
- International Agency for Research on Cancer (2012). Chemical Agents and Related Occupations. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, 100F. Lyon: IARC. ISBN 9789283213239.
- Hashemian, Farnoosh, e.a. (2006). Anxiety, depression, and posttraumatic stress in Iranian survivors of chemical warfare. JAMA, 296(5), 560–566. DOI 10.1001/jama.296.5.560.
- Krutzsch, Walter, Eric Myjer en Ralf Trapp (red.) (2014). The Chemical Weapons Convention: A Commentary. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199669110.
- Maček Hrvat, Nikolina, en Zrinka Kovarik (2020). Counteracting poisoning with chemical warfare nerve agents. Arhiv za Higijenu Rada i Toksikologiju, 71(4), 266–284. DOI 10.2478/aiht-2020-71-3459.
- United Nations Office for Disarmament Affairs (2024). The United Nations Disarmament Yearbook 2023. Volume 48. New York: United Nations. ISSN 0252-5607.
- Bronnen voor historisch onderzoek 1800–1946.










