Andrey Vlasov: Sovjetgeneraal, collaborateur en ROA-leider

Andrey Andreyevich Vlasov werd geboren op 14 september 1901 (1 september volgens de oude Russische kalender) in het dorp Lomakino, gelegen in het gouvernement Nizjni Novgorod van het Russische Keizerrijk. Hij begon zijn opleiding aan een Russisch-orthodox seminarie, maar beëindigde deze studie na de Russische Revolutie van 1917. In plaats daarvan richtte hij zich op de landbouwsector en studeerde korte tijd agrarische wetenschappen.

Carrière in het Rode Leger

In 1919 sloot Vlasov zich aan bij het Rode Leger, waar hij vocht in de Russische Burgeroorlog. Hij diende in verschillende fronten, waaronder Oekraïne, de Kaukasus en de Krim, en nam deel aan gevechten tegen de Witte Legers onder leiding van Anton Denikin en Pjotr Wrangel, evenals tegen de anarchistische troepen van Nestor Machno. Door zijn bekwaamheid als militair klom hij geleidelijk op in de rangen. In de jaren twintig en dertig bekleedde hij verschillende functies als compagnie-, bataljons- en regimentscommandant. Later werd hij instructeur aan de Frunze Militaire Academie, een belangrijke instelling voor de opleiding van Sovjetofficieren.

In 1930 trad Vlasov toe tot de Communistische Partij. In 1938 werd hij naar China gestuurd als militair adviseur van Chiang Kai-shek, de leider van de nationalistische regering van de Republiek China. Hij was betrokken bij de militaire planning en diende als stafchef van de Sovjet-missie onder generaal Aleksandr Cherepanov. Voor zijn diensten ontving hij onderscheidingen, waaronder een militaire decoratie van Chiang Kai-shek en een gouden horloge van diens echtgenote. Na zijn terugkeer naar de Sovjet-Unie werd hij belast met het commando over de 99e infanteriedivisie, die onder zijn leiding werd uitgeroepen tot een van de best presterende eenheden van het Rode Leger.

Zijn reputatie als een bekwame commandant leidde tot promotie tot majoor-generaal in 1940. Op het moment van de Duitse invasie in juni 1941 had Vlasov het bevel over het 4e Gemechaniseerde Korps, dat deelnam aan de verdediging van de Sovjetgrenzen tegen de oprukkende Wehrmacht.

Tweede Wereldoorlog: De Opkomst van Generaal Vlasov

Tijdens de vroege fasen van de Tweede Wereldoorlog toonde Vlasov zich een bekwaam bevelhebber. In 1941 nam hij deel aan de Slag om Moskou, waarin zijn troepen cruciale tegenaanvallen uitvoerden tegen de Duitsers. Zijn 37e Leger vocht nabij Kiev en wist een omsingeling te vermijden. Vervolgens kreeg hij het bevel over het 20e Leger, waarmee hij de stad Solnechnogorsk heroverde op de Duitsers. Als erkenning voor zijn bijdragen werd Vlasov onderscheiden met de Orde van de Rode Banier en zijn portret werd gepubliceerd in de Pravda, de officiële krant van de Sovjetregering, als een van de helden van de verdediging van Moskou.

In januari 1942 kreeg hij het bevel over het 2e Schokleger, dat deel uitmaakte van het Wolchovfront. Zijn opdracht was om door de Duitse linies te breken en de omsingelde stad Leningrad te ontzetten. Tijdens het zogenaamde Lyuban-Chudovo-offensief wist Vlasovs leger een diepe penetratie van de Duitse verdedigingslinies te realiseren. Echter, door onvoldoende coördinatie met andere Sovjetlegers raakten zijn troepen geïsoleerd achter de vijandelijke linies.

Door de weigering van het Sovjetopperbevel om een terugtocht goed te keuren, bleef het 2e Schokleger zonder bevoorrading en raakte het ingesloten. In mei 1942 werd een poging tot terugtrekking ondernomen, maar de eenheid was inmiddels verzwakt en werd uiteindelijk vernietigd tijdens een laatste uitbraakpoging bij Myasnoi Bor in juni 1942. Vlasov werd door de Duitsers gevangen genomen op 12 juli 1942, nadat hij zich tien dagen had schuilgehouden in vijandelijk gebied.

Overgang naar de Duitse Kant en de Russische Bevrijdingsbeweging

Na zijn gevangenneming werd Vlasov ondergebracht in een krijgsgevangenenkamp, waar hij werd ondervraagd door generaal Georg Lindemann. Hij werd later overgebracht naar de Duitse stad Vinnytsia, waar hij in contact kwam met Wilfried Strik-Strikfeldt, een Baltisch-Duitse officier die zich inzette voor een Russisch bevrijdingsleger tegen Stalin. Strik-Strikfeldt en andere Duitse militairen zagen in Vlasov een potentieel leider van een anti-Sovjetbeweging.

In de herfst van 1942 stelde Vlasov een memorandum op waarin hij samenwerking met anti-stalinistische Russische krachten voorstelde. In 1943 schreef hij de “Smolensk-proclamatie”, waarin hij opriep tot de oprichting van een Russische Bevrijdingsbeweging. De Duitse propaganda gebruikte Vlasovs naam en ideeën om Sovjet-soldaten te overtuigen zich over te geven en zich aan te sluiten bij de strijd tegen Stalin.

Hoewel het idee van een Russisch bevrijdingsleger onder Duitse supervisie werd gepromoot, kreeg Vlasov aanvankelijk weinig steun van Hitler en de Duitse militaire leiding. Hitler wantrouwde Vlasov en de Russische vrijwilligers, omdat hij vasthield aan het Generalplan Ost, dat voorzag in de kolonisatie van veroverde gebieden zonder Russische autonomie. Desondanks werden enkele eenheden met Sovjetdeserteurs en krijgsgevangenen gevormd, maar deze werden grotendeels verspreid over verschillende Wehrmacht-eenheden zonder directe Russische leiding.

De Oprichting van het Russisch Bevrijdingsleger (ROA)

Pas in november 1944, toen de Duitse militaire situatie verslechterde, werd Vlasov in staat gesteld om daadwerkelijk een strijdmacht te organiseren. Op initiatief van Heinrich Himmler werd het Russisch Bevrijdingsleger (Russkaya Osvoboditelnaya Armiya, ROA) gevormd als een militaire arm van het Comité voor de Bevrijding van de Volkeren van Rusland (KONR), een politieke organisatie onder Vlasovs leiding. De ROA bestond voornamelijk uit Sovjet-krijgsgevangenen en deserteurs die zich tegen het stalinistische regime keerden.

Vlasov probeerde de ROA te positioneren als een onafhankelijke anti-stalinistische beweging en presenteerde in november 1944 het Praagse Manifest, waarin hij opriep tot een democratisch Rusland zonder communisme. Hoewel de ROA aanvankelijk een propagandamiddel bleef, werd in februari 1945 een eerste eenheid operationeel en ingezet tegen het Rode Leger.

Militaire Operaties en de Laatste Dagen van het ROA

In februari 1945 werd de 1e Divisie van het Russisch Bevrijdingsleger (ROA), onder bevel van generaal Sergei Boenyaatsjenko, ingezet tegen het Rode Leger aan de rivier de Oder. De eenheid nam het op tegen een veel grotere Sovjetmacht, maar na drie dagen van zware gevechten werd de ROA gedwongen zich terug te trekken. In maart 1945 begon Boenyaatsjenko de Duitse bevelen te negeren en opereerde hij zelfstandig.

Toen in mei 1945 de opstand in Praag uitbrak tegen de Duitse bezetting, besloot de 1e ROA-divisie in te grijpen. Ondanks eerdere aarzeling van Vlasov zelf, kwamen zijn ondergeschikten tot de conclusie dat ze de Tsjechische verzetsstrijders moesten steunen tegen de resterende Duitse troepen. De ROA voerde aanvallen uit op de Wehrmacht en hielp bij het tijdelijk verdrijven van de Duitsers uit Praag.

Echter, deze steun aan de opstand veranderde niets aan de onzekere positie van de ROA. De Tsjechische partizanen, die loyaal waren aan de Sovjets, begonnen leden van het ROA te arresteren om hen later aan de Sovjetautoriteiten uit te leveren. In het licht van deze dreiging trokken Vlasov en zijn eenheden zich terug in een poging de westelijke geallieerden te bereiken en zich aan hen over te geven.

Arrestatie en Proces

Op 12 mei 1945, nabij Pilsen, probeerde Vlasov contact te leggen met de Amerikaanse troepen in de hoop op bescherming. De Amerikanen weigerden echter bescherming te bieden en droegen hem en andere leden van het ROA over aan de Sovjets.

Vlasov werd naar Moskou overgebracht en gevangen gezet in de beruchte Loebjanka-gevangenis, waar hij werd ondervraagd door de Sovjet geheime dienst. Op 30 juli 1946 begon een geheime rechtszaak, waarin Vlasov en elf andere hoge ROA-officieren werden berecht voor verraad. De rechtbank veroordeelde hen ter dood.

Op 1 augustus 1946 werd Vlasov opgehangen in Moskou. Zijn executie betekende het einde van de beweging die hij had geprobeerd op te bouwen tegen Stalin.

Nasleep en Historische Beoordelingen

Sovjetperiode en Propaganda

In de Sovjet-Unie werd Vlasov afgeschilderd als een verrader en zijn naam werd synoniem met collaboratie. De officiële Sovjetgeschiedenis schilderde hem af als een opportunist die zich had laten verleiden door de nazi’s en als symbool stond voor de verwerpelijkheid van overlopers. In Sovjetliteratuur en films werd hij vaak als antagonist opgevoerd.

De kwestie van Sovjetburgers die zich bij de nazi’s hadden aangesloten, werd grotendeels genegeerd in de Sovjetgeschiedschrijving, behalve als propagandamiddel om het beeld van Stalin als de enige ware leider te versterken.

De Beoordeling van Vlasov in het Westen

Na de oorlog ontstond in het Westen een verdeeld beeld van Vlasov. Sommige historici zagen hem als een opportunist die handelde uit eigenbelang, terwijl anderen hem beschreven als een generaal die een alternatief probeerde te bieden voor zowel nazi-Duitsland als het stalinistische regime.

Sommige naoorlogse Russische emigranten probeerden Vlasov neer te zetten als een vrijheidsstrijder tegen Stalin, maar dit narratief vond weinig brede steun. De Koude Oorlog zorgde ervoor dat sommige Amerikaanse inlichtingendiensten interesse toonden in voormalige ROA-leden als mogelijke bondgenoten in de strijd tegen het communisme, maar Vlasovs rol zelf bleef controversieel.

Post-Sovjet Rusland en de Herwaardering van Vlasov

Na de val van de Sovjet-Unie begon er in Rusland een debat over de rol van Vlasov en het ROA. Sommige nationalistische groeperingen probeerden hem te rehabiliteren als een patriot die tegen Stalin vocht, terwijl anderen hem bleven beschouwen als een verrader.

Pogingen om Vlasov officieel te rehabiliteren stuitten op hevig verzet. In 2001 werd een verzoek tot herziening van zijn proces afgewezen door de Russische militaire procureur, die oordeelde dat Vlasov schuldig bleef aan verraad. Desondanks is er in sommige Russische kringen sympathie voor zijn motieven, hoewel de meerderheid van de bevolking hem blijft zien als een collaborateur.

Monumenten en Herinnering

In Rusland zijn er geen officiële gedenktekens voor Vlasov. In de Verenigde Staten bevindt zich echter een monument voor de ROA-strijders in het Novo-Diveevo-klooster en -begraafplaats in New York. Hier wordt jaarlijks een herdenkingsdienst gehouden voor de gesneuvelde soldaten van het ROA.

In Tsjechië, waar de ROA een rol speelde in de Praagse opstand, ontstond in 2020 controverse over een herdenkingsmonument voor de eenheid. De Russische regering protesteerde fel tegen de oprichting van dit monument, aangezien het in strijd zou zijn met de officiële Russische visie op de Tweede Wereldoorlog.

Conclusie

Andrey Vlasov blijft een van de meest controversiële figuren van de Tweede Wereldoorlog. Ooit een gerespecteerd Sovjetgeneraal, werd hij een van de hoogstgeplaatste overlopers naar nazi-Duitsland. Zijn poging om een onafhankelijk Russisch bevrijdingsleger te creëren, werd door de nazi’s grotendeels genegeerd of misbruikt als propagandamiddel.

Hoewel sommige van zijn aanhangers hem probeerden af te schilderen als een strijder tegen zowel het nazisme als het stalinisme, zijn er sterke historische aanwijzingen dat zijn samenwerking met Duitsland vooral een wanhopige poging was om te overleven en een politieke rol te behouden. De uiteindelijke mislukking van het ROA en zijn executie maakten hem tot een symbool van zowel verraad als de complexiteit van de oorlog.

De geschiedschrijving over Vlasov blijft een onderwerp van discussie, met uiteenlopende interpretaties afhankelijk van politieke en nationale perspectieven. In de Sovjetperiode werd hij uitsluitend als verrader gezien, terwijl in het post-Sovjettijdperk pogingen zijn ondernomen om zijn rol te nuanceren. Toch blijft de overgrote meerderheid van historici hem beschouwen als een collaborateur wiens ambities faalden door zowel de wantrouwende houding van de nazi’s als het ontbreken van brede steun onder het Russische volk.

Bronnen en meer informatie

1. Afbeelding: Signal magazine (Norwegian edition), Public domain, via Wikimedia Commons
2. Andreev, Catherine (1987). Vlasov and the Russian Liberation Movement: Soviet Reality and Emigré Theories. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-38960-0.
3. Dallin, Alexander (1981). German Rule in Russia, 1941-1945: A Study of Occupation Policies. Boulder, CO: Westview Press. ISBN 978-0-86531-102-2.
4. Hoffmann, Joachim (2003). Die Tragödie der ‘Russischen Befreiungsarmee’ 1944/45. Wlassow gegen Stalin. München: Herbig Verlag. ISBN 978-3-7766-2330-6.
5. Solzhenitsyn, Aleksandr (1973). The Gulag Archipelago. New York: Harper & Row. ISBN 978-0-06-013914-5.
6. Tromly, Benjamin (2018). Reinventing Collaboration: The Vlasov Movement in the Postwar Russian Emigration. In: Traitors, Collaborators and Deserters in Contemporary European Politics of Memory. Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-319-97354-3. DOI: 10.1007/978-3-319-97355-0_7.
7. Thorwald, Jürgen (1974). The Illusion: Soviet Soldiers in Hitler’s Armies. München: Droemer Knaur. ISBN 978-3-426-03636-0.
8. Bronnen Mei1940