Zwartboek (2006): film over verzet en oorlog

Zwartboek (internationale titel: Black Book) is een oorlogsdrama en thriller uit 2006 van Paul Verhoeven. De film volgt Rachel Stein, die onder de schuilnaam Ellis de Vries voor het Nederlandse verzet de Duitse veiligheidsdienst infiltreert. Het verhaal is fictief, maar verwerkt gebeurtenissen en persoonskenmerken die verwijzen naar de bezettingstijd.

Doelstelling film en doelgroep

De film combineert een historische setting met de vorm van een spionagethriller. In achtergrondinformatie rond de productie is aangegeven dat de nadruk ligt op keuzes onder druk, loyaliteit binnen het verzet en het grensgebied tussen collaboratie en overleven. Daarmee richt de film zich op een breed publiek.

Voor onderwijs of museale context is relevant dat de film expliciete geweldsscènes bevat en onderwerpen behandelt als vervolging, verraad en naoorlogse afrekening. In Nederland gold een Kijkwijzer-leeftijdsadvies van 16 jaar. Bij bespreking is het gebruikelijk om termen uit de bezettingstijd kort toe te lichten, zoals de Sicherheitsdienst (SD), de inlichtingen- en veiligheidsdienst binnen het nazistische apparaat.

Verhaallijn en personages

De film gebruikt een raamvertelling die uitkomt in 1956. Rachel woont dan in Israël, waar een gebeurtenis herinneringen oproept aan haar ervaringen in de laatste fase van de bezetting. Het hoofddeel speelt in 1944, wanneer zij als Joodse zangeres ondergedoken leeft. Na een bombardement op haar onderduikadres zoekt zij hulp bij Smaal, een advocaat die eerder contact had met haar familie.

Smaal regelt een vluchtpoging naar bevrijd gebied. Rachel wordt met hulp van Van Gein herenigd met haar familie en stapt met andere vluchtelingen op een boot richting het zuiden. De overtocht eindigt in een hinderlaag: militairen van de Schutzstaffel (SS) doden de opvarenden en roven de bezittingen. Rachel overleeft als enige, maar blijft in bezet gebied.

Onder de schuilnaam Ellis de Vries sluit zij zich aan bij een verzetsgroep in Den Haag. Gerben Kuipers leidt de groep; arts Hans Akkermans is een vaste medewerker. Wanneer verzetsmensen worden opgepakt, krijgt Ellis de opdracht de lokale SD-commandant Ludwig Müntze te benaderen. Tijdens een bijeenkomst herkent zij bovendien Günther Franken als de officier die bij de bootmoordpartij aanwezig was.

Ellis krijgt werk op het Duitse hoofdkwartier en plaatst een verborgen microfoon in Frankens kantoor. Uit de afgeluisterde gesprekken blijkt dat Van Gein de verrader is die de vluchtpoging heeft doorgegeven. Akkermans probeert hem tegen Kuipers’ instructies in te ontvoeren; de actie mislukt en Van Gein wordt gedood. Franken wil daarop 40 gijzelaars laten executeren, maar Müntze grijpt in en onderhandelt in het geheim met het verzet omdat hij de Duitse positie als verloren beschouwt.

Müntze confronteert Franken met Käutner en wil hem laten onderzoeken op diefstal van geroofde bezittingen. De poging keert zich tegen Müntze: Franken beschuldigt hem van contact met het verzet, waarna hij wordt gevangengezet en ter dood veroordeeld. Een bevrijdingsactie van het verzet mislukt en Franken ensceneert een verhoor om het verzet te laten geloven dat Ellis verantwoordelijk is voor het falen. In deze fase helpt Ronnie Ellis en Müntze bij een ontsnapping.

Na de bevrijding wordt Franken gedood door Akkermans, die de geroofde bezittingen meeneemt. Ellis en Müntze keren terug naar Smaal, die een “zwartboek” bijhoudt met namen en transacties rond Joodse onderduikers. Kort daarna worden Smaal en zijn vrouw vermoord. Müntze wordt door omstanders herkend en door militairen uit Canada gearresteerd; Ellis wordt eveneens opgepakt als vermeende collaborateur maar neemt het zwartboek mee.

In de film wordt Müntze ondanks het einde van de bezetting door een vuurpeloton geëxecuteerd op basis van een Duits doodvonnis. Ellis belandt ondertussen in een cel met andere verdachten en wordt vernederd door bewakers. Akkermans, inmiddels officier, haalt haar eruit en probeert haar te doden met een overdosis insuline; zij overleeft door snel suiker te eten en ontsnapt. Met het zwartboek bewijst Ellis haar onschuld aan Canadese inlichtingenofficieren en Kuipers, omdat het laat zien welke onderduikers kort voor hun dood bij Akkermans waren geweest.

Ellis en Kuipers onderscheppen de vluchtende Akkermans, die zich met geld en sieraden heeft verstopt in een kist in een rouwauto. Door de luchtgaten van de kist af te sluiten, laten zij hem tijdens de rit naar Hollands Diep stikken. In de epiloog keert de film terug naar 1956: Rachel woont met haar man en twee kinderen op Kibbutz Stein, waar bij de ingang staat dat de kibboets mede is gefinancierd met teruggevonden geld van tijdens de oorlog vermoorde Joden. De slotbeelden worden onderbroken door explosies en een sirene die een luchtaanval aankondigt.

Belangrijkste personages (functie in het verhaal)

• Rachel Stein / Ellis de Vries: Joodse vrouw, infiltrant en verzetscontact
• Ludwig Müntze: SD-officier en contactpunt in het Duitse hoofdkwartier
• Günther Franken: SD/SS-officier, tegenstander en initiatiefnemer van represailles
• Hans Akkermans: arts en verzetsorganisator; later ontmaskerd als verrader
• Gerben Kuipers: leider van de verzetsgroep
• Smaal: advocaat en tussenpersoon; beheerder van het zwartboek

Regisseurs & acteurs

Zwartboek werd geschreven door Verhoeven en Soeteman, die eerder samenwerkten aan films als Turks Fruit en Soldaat van Oranje. Het script kende een ontwikkelingsperiode van ongeveer vijftien jaar, waarna in de vroege jaren 2000 werd gekozen voor een vrouwelijke hoofdpersoon. Verhoeven gaf daarbij aan dat hij personages in een moreel “grijs” gebied wilde plaatsen, zonder eenvoudige tegenstelling tussen goed en fout.

De productie markeerde Verhoevens terugkeer naar Nederlandse filmproductie na een lange periode in de Verenigde Staten. Zijn laatste Nederlandse speelfilm daarvoor was De vierde man. De film werd opgezet als Europese coproductie met een budget dat bij verschijning uitzonderlijk hoog werd genoemd; producenten die in overzichten worden genoemd zijn onder meer San Fu Maltha en Rob Houwer.

De hoofdrol wordt gespeeld door Carice van Houten als Rachel Stein. Sebastian Koch vertolkt Ludwig Müntze, Thom Hoffman speelt Hans Akkermans en Halina Reijn speelt Ronnie. In belangrijke bijrollen zijn onder meer Waldemar Kobus (Franken), Derek de Lint (Kuipers) en Christian Berkel (Käutner) te zien. De muziek werd gecomponeerd door Anne Dudley.

Cinematografische elementen en historische afwijkingen

De hoofdopnames vonden plaats van 24 augustus tot 19 december 2005, op locaties in Nederland en in Israël. In Nederland werd gefilmd in onder meer Hardenberg, Giethoorn, Den Haag, Delft en Dordrecht. Voor de Israël-sequenties werd op locatie gewerkt via Hocus Focus Films.

De film zet sterk in op tijdsreconstructie. In Den Haag werden tijdelijke “bunkers” geplaatst om moderne elementen te verbergen, zoals de ingang van een parkeergarage. Ook werden bestaande gebouwen gebruikt als gevangenisdecor, onder meer een gebouw van de Technische Universiteit Delft. Voor sommige scènes werden praktische effecten ingezet, zoals het gecontroleerd opblazen van een oude boerderij in Hardenberg en het filmen van explosies in water bij Giethoorn.

De productiegeschiedenis bevat meerdere factoren die de planning beïnvloedden. Het project liep vertraging op door financieringsproblemen en door gezondheidsproblemen van Verhoeven. Er waren juridische geschillen, onder meer over de beschikbaarheid van de hoofdrolspeler (in een civiele zaak werd €60.000 betaald) en later over openstaande betalingen via de rechtspersoon Zwartboek Productie B.V.; de zaak werd geschikt door Fu Works.

Financiering kwam uit meerdere bronnen. In berichtgeving rond 2005 is vermeld dat er ongeveer 2 miljoen euro steun kwam via de Nederlandse Publieke Omroep, het CoBO Fonds en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Buitenlandse partners maakten de coproductie mede mogelijk, en in Nederlandse bronnen wordt ook een totaalbudget van rond 18 miljoen euro genoemd.

Verhoeven benadrukte dat de plot niet “waar gebeurd” is, maar wel elementen bevat die herkenbaar zijn uit de bezettingstijd. De film plaatst Duitse veiligheidsdiensten in Den Haag en gebruikt watergebieden als route naar bevrijd gebied, zoals de Biesbosch. In achtergrondbeschrijvingen wordt daarnaast verwezen naar mogelijke inspiratiebronnen voor personages, waaronder verzetsvrouw Esmée van Eeghen, collaborateurs Ans van Dijk en Andries Riphagen, en naar de onopgeloste moord op advocaat H. de Boer.

Boek en muziek rond de film
De scenario-tekst werd in 2006 ook uitgewerkt als roman onder de titel Zwartboek: roman, met aanvullingen die in de film niet zichtbaar zijn. De soundtrack verscheen op 2 oktober 2006 bij Milan Records en bevat liederen uit de jaren 1930–1940 die in de film worden uitgevoerd, naast orkestmuziek van Anne Dudley. De opnames vonden plaats in Londen; de productie wordt toegeschreven aan Roger Dudley.

Kritiek en receptie van de film

De wereldpremière vond plaats op 1 september 2006 op het Venice International Film Festival, waar de film in competitie draaide voor de Gouden Leeuw en de Young Cinema Award ontving. De Nederlandse bioscooprelease volgde op 14 september 2006. In Nederland won de film in 2006 drie Gouden Kalveren op het Nederlands Film Festival, waaronder die voor beste film, beste regie en beste actrice.

Internationaal werd de film onder meer genomineerd voor een prijs van British Academy of Film and Television Arts in de categorie niet-Engelstalige film. Ook werd hij geselecteerd als Nederlandse inzending voor de Oscars, georganiseerd door de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, maar hij haalde de uiteindelijke nominaties niet. Volgens openbare productiecijfers werden de distributierechten vooraf verkocht aan 52 landen. In boxoffice-overzichten wordt de wereldwijde opbrengst rond 27 miljoen dollar genoemd.

In Nederland behaalde de film snel bezoekersdrempels voor nationale bioscooponderscheidingen, waaronder de Gouden Film (100.000 bezoekers) en de Platina Film (400.000 bezoekers). Op 12 januari 2007 passeerde de film de grens van ongeveer 1 miljoen bezoekers en kreeg hij een Diamanten Film; in Nederlandse berichtgeving wordt dit beschreven als de eerste toekenning van die onderscheiding. In 2008 werd de film in een publieksstemming gekozen als beste Nederlandse film aller tijden.

Naast krantenrecensies worden vaak reviewaggregators aangehaald. Rotten Tomatoes geeft een score van 77% op basis van 158 recensies, met een gemiddeld cijfer van 7,1/10. Metacritic noteert een score van 71/100 op basis van 34 recensies. Deze cijfers worden doorgaans gebruikt om internationale ontvangst in hoofdlijnen te vergelijken, niet als inhoudelijke bron over de historische gebeurtenissen.

Selectie van prijzen en erkenning

• Gouden Kalf: beste film, beste regie, beste actrice (2006)
• Nominatie BAFTA: beste niet-Engelstalige film (2007)
• Nederlandse inzending voor de Oscars (79e editie; geen nominatie)
• Nationale bezoekersprijzen: Gouden Film, Platina Film, Diamanten Film

De film als geschiedkundige bron

Als geschiedkundige bron is Zwartboek in de eerste plaats een speelfilm. De film kan niet worden gebruikt als direct bewijs voor concrete gebeurtenissen, locaties of aantallen, omdat de plot is geconstrueerd en personages zijn samengevoegd of aangepast. Tegelijk is de film relevant voor geschiedonderwijs en publieksgeschiedenis, omdat hij laat zien hoe in de jaren 2000 over bezetting, vervolging en morele keuzes werd verteld.

Een bruikbare aanpak is het onderscheiden van drie niveaus. Ten eerste materiële cultuur: uniformen, gebouwen, documenten en propaganda in beeld tonen hoe makers het tijdvak reconstrueren. Ten tweede sociale verhoudingen: de film laat zien hoe belangen en angst binnen verzetsnetwerken botsen. Ten derde beeldvorming na de bevrijding: de scènes met opsluiting en vernedering van verdachten raken aan discussies over naoorlogse internering en vergelding.

Voor historisch gebruik is vergelijking met primaire bronnen en wetenschappelijke literatuur noodzakelijk. Daarbij kan de film dienen als vertrekpunt voor vragen, zoals: welke onderdelen sluiten aan bij bekende patronen uit de bezettingsgeschiedenis, en welke onderdelen zijn gekozen voor de spanningsopbouw? Dat onderscheid maakt het mogelijk om de film te bespreken zonder fictie en historische reconstructie door elkaar te halen.

Conclusie

Zwartboek (2006) is een Europese oorlogsdrama-thriller die een fictieve verhaallijn verbindt met herkenbare thema’s uit de Nederlandse bezettingstijd, zoals vervolging, infiltratie, verraad en naoorlogse vergelding. De productie viel bij uitbreng op door de schaal en het budget, en markeerde Verhoevens terugkeer naar een Nederlandse speelfilm. In Nederland kreeg de film meerdere belangrijke prijzen en een groot publiek; internationaal volgden nominaties en brede distributie. Als historische bron is de film vooral bruikbaar als representatie van hoe het verleden in speelfilmvorm wordt verbeeld, niet als letterlijke reconstructie van gebeurtenissen.

Bronnen en meer informatie

1. Abbink Spaink, Laurens; Brus, Erik; Soeteman, Gerard; Verhoeven, Paul (2006). Zwartboek: roman. Amsterdam: Podium. ISBN 978-90-5759-028-3.
2. Barton-Fumo, Margaret (red.) (2016). Paul Verhoeven: Interviews. Jackson: University Press of Mississippi. ISBN 978-1-4968-1015-1. DOI 10.2307/jj.399524.
3. Burke, Wendy (2017). Images of Occupation in Dutch Film: Memory, Myth and the Cultural Legacy of War. Amsterdam: Amsterdam University Press. ISBN 978-90-8964-854-9. DOI 10.1515/9789048527090.
4. Carlsten, Jennie M.; McGarry, Fearghal (red.) (2015). Film, History and Memory. Londen: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-46894-9. DOI 10.1057/9781137468956.
5. Galpin, Sarah A. (2014). “Symbols of nation? Women and the European war film.” Studies in European Cinema, 11(1), 40–47. DOI 10.1080/17503175.2014.921092.
6. Grevers, Helen (2011). “Van zwarte bladzijde naar zwartboek: Vijfenzestig jaar beeldvorming over naoorlogse interneringskampen.” TMG Journal for Media History, 14(1), 93–113. DOI 10.18146/tmg.584.
7. Remael, Aline (2012). “Audio Description with Audio Subtitling for Dutch Multilingual Films: Manipulating Textual Cohesion on Different Levels.” Meta, 57(2), 385–407. DOI 10.7202/1013952ar. ISSN 0026-0452.